არა მშვენიერი
| არა მშვენიერი (არა მშვენიერი) | |
|---|---|
 არა მშვენიერი — ქართული ფოლკლორის მითური არსება ბოროტი, უშნო და საზარელი არსება, რომელიც ძილში აწვება ადამიანს და სუნთქვას უკავებს | |
| მითოლოგია: | ქართული მითოლოგია |
| ცხოვრება: | ღამე, სიზმარი |
| სახელის მნიშვნელობა: | სიტყვასიტყვით — „არა ლამაზი“, სიმახინჯის სიმბოლო |
| ბერძნული წარწერა: | Αρά Μσχβενιέρι (არაოფიციალური ტრანსლიტერაცია) |
| ლათინური წარწერა: | Ara Mshvenieri |
| სახელი სხვა ენებზე: | English: Ara Mshvenieri (The Not-Beautiful) |
| სქესი: | მდედრობითი |
| რეგიონი: | კავკასია |
| გავლენის სფერო: | ძილი, სიზმარი, სუნთქვა, შიში |
| წარმოშობის ქვეყანა: | საქართველო |
| ნახსენებია: | ქართულ ზეპირსიტყვიერებაში, მითოლოგიურ თქმულებებში |
| დინასტია: | — |
| ასტროლოგიური სიმბოლო: | არ გააჩნია |
| კვირის დღე: | ღამე (ზოგადად კვირა არ უკავშირდება) |
| მამა: | უცნობია |
| დედა: | უცნობია |
| და-ძმა: | შესაძლებელია ბოროტი სულების სხვა სახეობები |
| შვილები: | უცნობია |
| დაკრძალვის ადგილი: | — |
| მსგავსი არსებები: | ქარაბასი, ალბასთი, მორა, ინკუბუსი |
| ატრიბუტები: | გაურკვეველი ფორმის სხეული, წყვდიადი, მძიმე ზეწოლა გულმკერდზე |
არა მშვენიერი (ან არა ლამაზი, სომხ. Արա Գեղեցիկ [Ara Gełec‘ik]) — ლეგენდარული სომეხი მეფე და გმირი. იგი ლეგენდარული მეფის, არამის ვაჟი და სომეხთა წინაპრის, ჰაიკის შთამომავალია. მკვლევართა შეფასებით, არა, არამი და ჰაიკი თავდაპირველად ღვთაებები იყვნენ, რომლებიც შემდგომში გადაიქცნენ ლეგენდარულ ადამიან გმირებად. არა განასახიერებდა მკვდართა და აღდგომილთა ღვთაებას და ითვლება, რომ იგი განასახიერებდა ნაყოფიერებას ინდოევროპული მითოლოგიის სამწევრიან სისტემაში, რომელიც მოიცავდა სუვერენიტეტს, ომსა და ნაყოფიერებას — ჰაიკისა და არამის მსგავსად.
არას შესახებ გადმოცემულია ცნობილი ლეგენდა, რომლის მიხედვითაც ასურეთის დედოფალი სემირამიდა (სომხურად — შამირამი), აღფრთოვანებული სომეხი მეფის სილამაზით, ომს უცხადებს სომხეთს, მისი დატყვევებისა და ცოცხლად წამოყვანის მიზნით. ომის დროს არა იღუპება, რის შემდეგაც სემირამიდა ცდილობს მის გაცოცხლებას.
სახელი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სახელი „არა“ (ასევე გვხვდება Արայ, Aray ფორმით) ეტიმოლოგიურად გაურკვეველია, თუმცა ფონოლოგიურად ახლოს დგას ინდოევროპული ძირის სომხურ შთამომავლებთან, როგორიცაა ayr – 'კაცი'; ამ ძირის ზოგიერთი წარმონაქმნი იწყება ar- მარცვლით, მაგალითად, ari – 'გულადი'. ფოლკლორულ გმირ „არი არმანელს“ მიიჩნევენ არა მშვენიერის ვერსიად.[1] ასევე შედარებულია სახელი ბერძნულ ომის ღმერთ „არესთან“, ავესტაში მოხსენიებულ ფიგურ „არასთან“, ასევე პლატონის დიალოგში „სახელმწიფო“ (მითოსი ერზე) მოთხრობილ პერსონაჟ ერთან, რომელიც სიკვდილის შემდეგ ბრუნდება სიცოცხლეში.[2] სომხურ ტრადიციაში არას სახელს უკავშირებენ არარატის მთის, აირარატის პროვინციისა[3] და არაგაწის მთის სახელებს.[4]
წარმოშობა და პარალელური მითი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მეცნიერების აზრით, არა და სხვა ლეგენდარული სომეხი წინაპრის — ჰაიკის შთამომავლები თავდაპირველად ღვთაებები იყვნენ, რომლებიც შემდგომში გადაიქცნენ ლეგენდარულ ადამიან გმირებად.[5] არა თავდაპირველად წარმოადგენდა მკვდართა და აღდგომილთა ღვთაებას,[6] რომელიც განასახიერებდა აგრარულ ციკლს — ბუნების სეზონურ სიკვდილსა და აღორძინებას ზამთარსა და გაზაფხულში.[7] სტეპან ახიანი და ჟორჟ დუმეზილი მიიჩნევენ, რომ ჰაიკი, არამი და არა მშვენიერი შეესაბამებიან ინდოევროპული მითოლოგიის სამწევრიან სისტემას — სუვერენიტეტს, ომსა და ნაყოფიერებას შესაბამისად.[5] თავის მხრივ, არას მოწინააღმდეგე შამირამი შეიძლება ასახავდეს უძველესი სომხური დედა-ღმერთის სახეს, რომელიც მოგვიანებით გაიყო სომხური პანთეონის სამ ღვთაებად: ანაჰიტად, ასტღიკად და ნანედ.[8][9] არმენ პეტროსიანის მიხედვით, არას სიკვდილი შამირამის ხელით აღნიშნავს სომხური მითოლოგიის „წმინდა წინაპართა ეპოქის“ დასასრულს და „ისტორიის“ დასაწყისს.[10]
პარალელები და გვიანი ანარეკლები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]არა მშვენიერი ითვლება სომხური ვერსიად ახლო აღმოსავლურ მითად წარმოდგენილი ლამაზი მამაკაცის სახისა, რომელიც ღვთაების ვაჟია ან საყვარელი. ამ მითის სხვა ვარიანტებია: ისთარი და თამუზი (ინანა და დუმუზი), აფროდიტე და ადონისი, კიბელე და ატისი. ასევე შედარებულია ჰერმაფროდიტოს და ეროს-კუპიდონის ფიგურებთან.[7] ჯეიმზ რ. რასელის აზრით, მოვსეს ხორენაცის მიერ მოთხრობილი ლეგენდა, სავარაუდოდ, წარმოადგენს მითის იმ ვერსიას, რომელიც ასახავს კიბელესა და მის ლამაზ შვილსა და საყვარელს — ატისს, რომელიც კვდება და გაზაფხულის მოსვლით ცოცხლდება.[11]}}
სომხურ ისტორიულ ეპოსში „სპარსეთის ომი“ (რომელიც გადმოცემულია V საუკუნის წყაროში — ბუზანდარანის ისტორია), მუშეღ მამიკონიანი შეესაბამება არას ფიგურას — მას კოშკზე ათავსებენ, რათა მითიური არსებები — არლეზები — მის გაცოცხლებას ცდილობდნენ.[12] სომხეთის გაქრისტიანების შემდეგ წმინდა სარქისის კულტმა შეითავსა არას ძველი კულტის ზოგიერთი ელემენტი.[13] ეპოსის გმირი „პატარა მხერი“, სომხური ეროვნული ეპოსიდან სასუნის განრისხებულნი, ასევე უკავშირდება არას მითს — იგი კლდეში იმალება და ელოდება ხელმეორედ დაბადებას. არი არმანელი, რომელიც არას პოპულარული ფოლკლორული ვერსიაა, ასევე კლდეშია ჩაფლული ან ქვად ქცეული და შემდგომ ცოცხლდება.[14] X საუკუნის ისტორიკოსი თოვმაарцრუნი წერს, რომ ვანის სიახლოვეს არსებული სოფელი ლეზკი ითვლებოდა იმ ადგილად, სადაც არა აღდგა მკვდრეთით.[15] სოფლის სახელწოდება უკავშირდება სომხურ ძირს lez, როგორც lizel — 'ლოკვა', რაც უკავშირდება არლეზების მიერ არას ჭრილობების ალოკვის წარმოდგენას. ეს ტრადიცია ჯერ კიდევ შემორჩენილი იყო სოფლის მოსახლეობაში XIX საუკუნეში.[16]
პლატონის მითოსი ერზე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]XIX საუკუნიდან მოყოლებული, მკვლევარები ხშირად აკავშირებენ არას ლეგენდას ერის მითთან, რომელიც მოთხრობილია პლატონის დიალოგში — სახელმწიფო (10.614–10.621). ამბავი იწყება იმით, რომ პამფილიელი ერი (ძვ. ბერძნ. Ἤρ, ბრუნვის ფორმა: ძვ. ბერძნ. Ἠρός), არმენიოსის (ძვ. ბერძნ. Ἀρμένιος) ვაჟი, ბრძოლაში იღუპება. როცა ბრძოლის ველზე დაღუპულთა ცხედრებს აგროვებენ, ათი დღის შემდეგ ერის სხეული უვნებლად არის შენახული. ორი დღის შემდეგ, დაკრძალვის ცერემონიისას, იგი კვლავ ცოცხლდება და ჰყვება სულთა სამყაროში გადავლილ გზაზე, მათ შორის, რეინკარნაციის იდეასა და ციური სფეროების შესახებ. თხრობაში ასევე ხაზგასმულია მორალური ადამიანების დაფასება და არამორალური სულების დასჯა სიკვდილის შემდეგ. არმენ პეტროსიანის თანახმად, პლატონის ვერსია ასახავს ლეგენდის საწყის ფორმას, სადაც ერი (არა) აღდგება მკვდრეთით.[17] ჯეიმზ რასელი ვარაუდობს, რომ ერის მითოსი წარმოიშვა არას ლეგენდის ვერსიიდან, რომელიც ზოროასტრიზმის გავრცელების შემდეგ გადაკეთდა ზოროასტრიულ წარმოდგენებთან შესათავსებლად. სწორედ ამიტომაც ლეგენდიდან გამორიცხულია შამირამი და არლეზები, და ყურადღება გადატანილია სულის მოგზაურობაზე — მსგავსად ზოროასტრიულ არვირაფის ნარატივთან.[18]
ისტორიული პარალელები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მითოლოგიური შრეების გარდა, არასა და შამირამის ლეგენდაში ასახული შეიძლება იყოს ასურეთსა და ურარტუს შორის არსებული ისტორიული დაპირისპირება. ლეგენდარული შამირამი (სემირამიდა) ემყარება რეალურ ისტორიულ ფიგურას — ასურეთის დედოფალ შამურამატს, რომელიც ძვ.წ IX საუკუნეში იბრძოდა.[16] მკვლევრები ასევე მიუთითებენ არას მამის — არამისა და ურარტუს მეფე არამეს სახელების მსგავსებაზე.[19] დევიდ მარშალ ლანგი თვლის, რომ არამე და არა შეიძლება ერთი და იგივე ფიგურა იყვნენ.[20] მ. ჩაინი ვარაუდობს, რომ არა შეიძლება იყოს კავშირში ინუშპუასთან — მენუას ვაჟთან და თანამმართველთან, რომელიც ერთ-ერთ უძველეს წყაროშია მოხსენიებული.[21] თუმცა, ამ ისტორიული პარალელების უმეტესობა მკვლევართა მიერ აღიქმება როგორც ლეგენდის მითოლოგიურ ბირთვზე დამატებული გვიანი შრე.[15]
ლეგენდა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ლეგენდის მიხედვით, როგორც მას მოვსეს ხორენაცი და ანონიმური ქრონიკა ძველი ისტორია გადმოსცემენ (ადრე მიეწერებოდა სებადოსს),[17] ასურეთის დედოფალი სემირამიდა (სომხურად — შამირამი) მშვენიერ სომეხ მეფეზე შეყვარებული იყო და სთხოვა მას დაქორწინება. როცა არა მის შეთავაზებას უარით პასუხობს, შამირამი გატაცებული ვნებით აგროვებს ასურეთის ლაშქარს და ომს უცხადებს სომხეთს. ბრძოლაში შამირამი იმარჯვებს, თუმცა არა იღუპება, მიუხედავად მისი მცნების, რომ ცოცხლად უნდა შეეპყროთ იგი. კონფლიქტის გამწვავების თავიდან ასაცილებლად, შამირამი, რომელსაც ჯადოქრად აღიარებდნენ, გადაასვენებს არას ცხედარს და იწყებს ლოცვას ღმერთებისადმი — არლეზებისადმი,[22]}} რათა აღედგინათ არა მკვდრეთით. როცა სომხები შურის საძიებლად უტევენ, შამირამი ერთ-ერთ თავის საყვარელს არასთან აიგივებს და ავრცელებს ხმას, რომ ღმერთებმა მართლაც აღადგინეს არა. ამით არწმუნებს სომხებს, რომ აღარ გააგრძელონ ბრძოლა.[16][23] ერთ-ერთი გამონაკლისი ტრადიციის თანახმად, შამირამის ლოცვა მართლაც უსრულდება და არა ცოცხლდება.[16][24]
გენეალოგია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მოვსეს ხორენაცის თხზულებაში — სომხეთის ისტორია — არა მშვენიერი წარმოდგენილია როგორც არამის ვაჟი და სომეხთა ლეგენდარული წინაპრის — ჰაიკის შთამომავალი.[25] ხორენაცის ცნობით, არას ჰყავდა ვაჟი სახელად კარდოსი, რომელიც შეეძინა მის მეუღლესთან — ნუარდთან (ნვარდს). შემდგომში სემირამიდამ სიყვარულით გარდაცვლილი არას პატივსაცემად მას სახელი არათი შეუცვალა. არა/კარდოსი, რომელიც მამის სიკვდილის დროს თორმეტი წლის იყო, სემირამიდამ სომხეთის მმართველად დანიშნა, თუმცა მოგვიანებით იგი დაიღუპა ომში თავად სემირამიდას წინააღმდეგ.[26]
მამობრივი გენეალოგიური ხაზი, როგორც მას ხორენაცი გადმოგვცემს:[27]
კულტურული ასახვა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]არა და შამირამი გამოსახულია ვარდგეს სურენიანცის 1899 წლის ნამუშევარში. სომეხმა მწერალმა ნაირი ზარიანმა ლეგენდის მიხედვით დაწერა ტრაგედია სახელწოდებით 'არა გეღეციკი' („არა მშვენიერი“).[28]
იხილეთ აგრეთვე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Armenian mythology
- Anushawan
ლიტერატურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Acharian, Hrachia (1942). „Ara“, Hayotsʻ andznanunneri baṛaran (hy). Yerevan: Petakan hamalsarani hratarakchʻutʻyun, გვ. 263-264.
- Arutyunyan, S. B. (1990). „Ara Gekhetsik“, Mify narodov mira: ėntsiklopediia. Sovetskaia ėntsiklopediia, გვ. 97. ISBN 5-85270-016-9.
- Boettiger, Louis A. (1920). Armenian Legends and Festivals, Studies in the Social Sciences 14. Minneapolis: University of Minnesota.
- Chahin, M. (2001). The Kingdom of Armenia: A History, 2nd revised, Curzon. ISBN 978-0-7007-1452-0.
- Hacikyan, Agop Jack; Basmajian, Gabriel; Franchuk, Edward S.; Ouzounian, Nourhan (2000) The Heritage of Armenian Literature: From the Oral Tradition to the Golden Age, Vol. I. Detroit: Wayne State University Press. ISBN 0-8143-2815-6.
- Harutyunyan, Sargis (2000). Hay aṛaspelabanutʻyun (hy). Beirut: Hamazkayin. OCLC 45792779.
- Lang, David Marshall (2021). Armenia: Cradle of Civilization. Routledge.
- Moses Khorenatsʻi (1978). History of the Armenians, Translation and commentary by Robert W. Thomson, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 0-674-39571-9.
- Petrosyan, Armen (2002). The Indo-European and Ancient Near Eastern Sources of the Armenian Epic. Institute for the Study of Man. ISBN 9780941694810.
- Petrosyan, Armen (2007a). „State Pantheon of Greater Armenia: Earliest Sources“. Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies. 2: 174–201. ISSN 1829-1376.
- Petrosyan, Armen (2007b). „The Indo-European *H2ner(t)-s and the Danu Tribe“. Journal of Indo-European Studies. 35: 297–310. ISSN 0092-2323.
- Petrosyan, Armen (2012). „Armenia and Ireland: Myths of Prehistory“, Ireland and Armenia: Studies in Language, History and Narrative. Institute for the Study of Man, გვ. 113–131. ISBN 9780984538386.
- Petrosyan, Armen (2015). Problems of Armenian Prehistory. Myth, Language, History. Gitutyun. ISBN 9785808012011.
- https://www.iranicaonline.org/articles/ara-the-beautiful-|volume=2|fascicle=2|page=200
- Russell, James R. (2004) Armenian and Iranian Studies. Department of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University. ISBN 9780935411195.
დამატებითი ლიტერატურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Ahyan, Stepan (1982). „Les débuts de l'histoire d'Arménie et les trois fonctions indo-européennes“. Revue de l'histoire des religions (ფრანგული). 199 (3): 251–271. doi:10.3406/rhr.1982.4670.
- Kapantsian, Grigor (1944). Ara Geghetsʻki pashtamunkʻě (hy). HSSṚ GA hratarakchʻutʻyun.
- Matikian, Alexander (1930). Aray Geghetsʻik։ Hamematakan kʻnnakan usumnasirutʻiwn (hy). Mkhitarian Tparan.
- Ter-Ghevondian, A. N. (1965). „'Ara ev Shamiram' aṛaspeli mi ardzagankʻe arab patmichʻ Masudu mot“ «Արա և Շամիրամ» առասպելի մի արձագանքը արաբ պատմիչ Մասուդու մոտ [The echo of the legend "Ara and Semiramis" in the Arab historian Masudi]. Patma-Banasirakan Handes (სომხური). 4: 249–253. ISSN 0135-0536 – წარმოდგენილია Pan-Armenian Digital Library-ის მიერ.
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Petrosyan 2015, p. 17.
- ↑ Acharian 1942, p. 263.
- ↑ Petrosyan 2015, p. 37.
- ↑ Petrosyan 2002, p. 83.
- 1 2 Petrosyan, 2015 & გვ. 8.
- ↑ Petrosyan, 2015 & გვ. 64.
- 1 2 Petrosyan, 2002 & გვ. 95.
- ↑ Petrosyan, 2012 & გვ. 123.
- ↑ Petrosyan, 2007a & გვ. 15.
- ↑ Petrosyan, 2015 & გვ. 17.
- ↑ Petrosyan, 2002 & გვ. 79, შენ. 278.
- ↑ Petrosyan, 2002 & გვ. 89.
- ↑ Petrosyan, 2002 & გვ. 87.
- ↑ Petrosyan, 2002 & გვ. 88.
- 1 2 Harutyunyan, 2000 & გვ. 366.
- 1 2 3 4 Hacikyan et al. 2000.
- 1 2 Petrosyan, 2002 & გვ. 79.
- ↑ Russell, 2004 & გვ. 23–24.
- ↑ Petrosyan, 2015 & გვ. 132.
- ↑ Lang, 2021 & გვ. 23.
- ↑ Chahin, 2001 & გვ. 75–76.
- ↑ Khorenatsʻi, 1978 & გვ. 98, შენ. 7.
- ↑ Boettiger, 1920 & გვ. 10–11.
- ↑ Chahin, 2001 & გვ. 74–75.
- ↑ Petrosyan, 2007b & გვ. 299.
- ↑ Khorenatsʻi, 1978 & გვ. 98, 107.
- ↑ Khorenatsʻi, 1978 & გვ. 88–100.
- ↑ Arutyunyan 1990.