შინაარსზე გადასვლა

ანგლო-ბოშური ენა

სტატიის შეუმოწმებელი ვერსია
მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
ანგლო-ბოშური (ანგლორომანი)
Pogadi Chib
გავრცელებულია გაერთიანებული სამეფო, აშშ, კანადა, ავსტრალია, ახალი ზელანდია
მოლაპარაკეთა რაოდენობა ზუსტი რაოდენობა უცნობია; გამოყენება ხშირია გაერთიანებული სამეფოში მცხოვრებ რომანიჩალთა შორის
ოფიციალური სტატუსი არაღიარებული, ზეპირი გამოყენების ენა, კულტურულად გადაცემადი ლექსიკა
ლინგვისტური კლასიფიკაცია პარარომანული ენა, შერეული ენა, არგო
დამწერლობის სისტემა არ გააჩნია სტანდარტული წერის ფორმა
ენის კოდები ISO 639-3: rme

ანგლო-ბოშური ან ანგლო-რომანი (შესატყვისად — "ინგლისური რომანი"; ასევე ცნობილი როგორც ანგლო-ბოშური, რუმმანესი ან Pogadi Chib) წარმოადგენს პარარომანულ დიალექტს, რომელზეც საუბრობენ ბოშების ქვეჯგუფი რომანიჩალები გაერთიანებულ სამეფოში და სხვა ინგლისურად მოლაპარაკე ქვეყნებში.[1] ის ხასიათდება რომანული ენის ლექსიკისა და სინტაქსის შერევით ინგლისურში, რომელსაც იყენებენ რომანიჩალები.

რომანიჩალები ბოშურ ენას იყენებდნენ XVI საუკუნეში ბრიტანეთში ჩამოსვლიდან დაწყებული, XIX საუკუნეის ბოლომდე, როდესაც იგი მეტწილად ჩანაცვლდა ინგლისურით ყოველდღიური და საოჯახო კომუნიკაციისათვის. ამ პროცესის შედეგად ჩამოყალიბდა ანგლო-ბოშური.

ანგლო-ბოშური ფრაზის მაგალითია: The mush was jalling down the drom with his gry — „კაცი მიაბიჯებდა გზაზე თავისი ცხენით.“[2]

ეს განსხვავდება ედინბურგსა და ნორთამბერლენდში ადგილობრივად გამოყენებული რომანული ენიდან ნასესხებული ცალკეული ლექსიკისგან, როგორიცაა ლოლიპოპი (საწყისად შაქრის ვაშლი), პალი (თავდაპირველად ბოშური phral — 'ძმა') და ჩავი (ბოშური ćhavo — 'ბიჭი').[3]

ინგლისურ-ბოშური ენის ისტორიული დოკუმენტაცია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დაახლოებით XVII საუკუნეს პერიოდით დათარიღებული დოკუმენტი, სახელწოდებით უინჩესტერის აღიარებები (Winchester Confessions), მიუთითებს, რომ ინგლისურ-ბოშური წარმოადგენდა ბოშების ჩრდილოეთის შტოს დიალექტს და მჭიდრო მსგავსებას ავლენდა უელსურ ბოშურ ენასთან.[4]

თუმცა, თანამედროვე კონტექსტში ენა შეიცვალა — ინდურ ენებზე დაფუძნებული ლექსიკისა და მორფოლოგიისა და ბალკანეთის ენების გავლენის ნაცვლად ჩამოყალიბდა პარარომანული დიალექტი, რომელსაც ახასიათებს ინგლისურ ენაზე დამყარებული წინადადებების დაბოლოებები, ხოლო უელსური ბოშური ინარჩუნებს ტრადიციულ გრამატიკულ სისტემას.

ისტორიულად, უელსური და ინგლისურ-ბოშური დიალექტები განიხილებოდა როგორც ერთიანი ვარიანტი,[5] ისინი იზიარებდნენ საერთო მახასიათებლებს და მჭიდროდ იყვნენ დაკავშირებული ისეთ ბოშურ დიალექტებთან, რომლებიც გავრცელებული იყო საფრანგეთში, გერმანიაში (სინტი), სკანდინავიაში, ესპანეთში, პოლონეთში, ჩრდილოეთ რუსეთში და ბალტიისპირეთში. ეს დიალექტები მომდინარეობდა ბოშების იმიგრაციის პირველი ტალღიდან, რომელიც შუა საუკუნეებში დასავლეთ და ჩრდილოეთ ევროპაში გავრცელდა.[6]

თანამედროვე ეპოქამდე მცირე რაოდენობის დოკუმენტებია შემორჩენილი. 1616 წლის უინჩესტერის აღიარებების დოკუმენტი ასახავს ინგლისურ-ბოშური ენის ერთ ვარიანტს და შეიცავს მრავალ სიტყვას, რომლებიც დღემდე გამოიყენება ჩრდილოეთ ევროპაში გავრცელებულ ბოშურ დიალექტებში და სულ ახლახანს — უელსშიც.[5] მაგ. სიტყვებია: balovas (ღორის ხორცი / ბეკონი), lovina (ლუდი, ალკოჰოლი), ruk (ხე), smentena (ნაღები), boba (ლობიო), folaso (ხელთათმანი) — ეს სიტყვები ფართოდ გამოიყენება დასავლეთის ბოშურ დიალექტებში და იშვიათად შეიცავენ ინგლისურ სესხობებს.[7]

უინჩესტერის დოკუმენტი მიუთითებს, რომ ინგლისური ენა ახდენდა გავლენას ინგლისელ ბოშებზე (განსაკუთრებით ლონდონში), რაც იწვევდა ზედსართავი + არსებითი წყობის გამოყენებას სხვა ბოშური დიალექტების ტრადიციული, არსებითი + ზედსართავი წყობის ნაცვლად, მათ შორის უელსური ბოშურშიც. ამან განასხვავა კენტის ბოშური დიალექტი და XVII საუკუნის ინგლისურ-ბოშური ვარიანტი.[8]

ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ინგლისურ-ბოშურმა თანდათან დაკარგა თავისებური სინტაქსი, ფონოლოგია და მორფოლოგია, ხოლო სხვები მიიჩნევენ, რომ ის შედარებით სწრაფად ჩამოყალიბდა XVI საუკუნეში ინგლისში ბოშების გამოჩენიდან მალევე, კრეოლური ენების მსგავსად.[9]

უინჩესტერის აღიარებები ამტკიცებს, რომ ენის გარდაქმნა არ იყო მყისიერი,[10] და რომ კენტის ბოშურ დიალექტსა და ინგლისურ-ბოშურს შორის მკაფიო ლინგვისტური გამიჯვნა არსებობდა. 1775 წელს ჯეიმს პოულტერი წერდა: „ინგლისელი ბოშები საუბრობენ თავიანთ ენაზე, რომელსაც ვერავინ გაიგებს“ — ეს ცხადყოფს, რომ ბოშური იყო ყოველდღიური, არასაიდუმლო კომუნიკაციის ენა.

დასაწყისში ბოშური გამოიყენებოდა მხოლოდ ოჯახებსა და კლანებს შორის კომუნიკაციისთვის, ხშირად საჯარო სივრცეში სხვებისთვის გაუგებარი საუბრის მიზნით. ენა არ გამოიყენებოდა არც წერითად, არც საგანმანათლებლო და ადმინისტრაციულ სფეროებში, რის გამოც აკლდა შესაბამისი ტერმინოლოგია. ასეთ შემთხვევებში ბოშები ნასესხებ სიტყვებს იყენებდნენ ან ქმნიდნენ მათ ინგლისური სიტყვებისგან. მაგალითად:

ტყის მცველი – veshengro (vesh – ტყე)

რესტორანი – habbinkerr (habbin – საჭმელი, kerr – სახლი)

მერი – gavmoosh (gav – სოფელი, moosh – კაცი)

დროთა განმავლობაში ბრიტანელი ბოშები გადადიოდნენ ინგლისურზე, თუმცა ინარჩუნებდნენ ბოშურ ლექსიკას, რომელიც შემდგომში გადაიზარდა ანგლო-ბოშურში.[3]

ბოშური ენის ფესვები მოდის ინდოეთიდან, მისი ძირითადი ლექსიკა და გრამატიკა კი დღესაც წააგავს ინდოარიულ ენებს, როგორებიცაა ჰინდი, ქაშმირი და პენჯაბური. ლინგვისტები XVIII საუკუნეს მეორე ნახევრიდან იკვლევენ ბოშურ დიალექტებს. მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს უძველესი წერილობითი წყაროები, შესაძლებელი გახდა ენის განვითარების რეკონსტრუქცია ინდოეთის შუა საუკუნეებიდან დღევანდელ ევროპულ ფორმებამდე. მიუხედავად ბირთვული მსგავსებისა, სხვადასხვა რეგიონის ბოშებს ხშირად უჭირთ ერთმანეთის გაგება, თუ არ ჰქონიათ შეხება სხვა ბოშურ დიალექტებთან.

ერთმანეთთან გადაჯაჭვულობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ანგლო-ბოშური არის კრეოლის ენა, რომლის საბაზისო ენებია ბოშური ენა და ინგლისური ენა (რომელსაც პარარომანულად მოიხსენიებენ ბოშური ენათმეცნიერების ფარგლებში).[11]

სტანდარტულ ინგლისურში დატკეპნილად მოძველებულად მიჩნეული ან მხოლოდ იდიომატურ კონტექსტში გამოყენებული სიტყვები ანგლო-ბოშურში დღემდეა შემორჩენილი, მაგალითად: moniker (სახელი, მეტსახელი) და swaddling (ჩვილის შესახვევი ქსოვილი).

ყველა რეგიონს, სადაც გამოიყენება ანგლო-ბოშური, ახასიათებს საუბრის განსხვავებული სალაპარაკო ინგლისური სტილი. ამის გამო გარეგან დამკვირვებლებს ხშირად ჰგონიათ, რომ რომანიჩალები უბრალოდ რეგიონულ ინგლისურზე საუბრობენ. სამხრეთ ინგლისში გავრცელებული ანგლო-ბოშური დიალექტის როტიკური გამოთქმის გამო ზოგჯერ თვლიან, რომ სამხრეთ რომანიჩალები დასავლეთ ინგლისიდან არიან — რადგან დასავლური ინგლისური თავადაც როტიკურია. სინამდვილეში, სამხრეთ და მიდლენდის რეგიონებში მცხოვრებ რომანიჩალ მოგზაურებს აქვთ საკუთარი, სამხრეთ რომანიჩალების აქცენტი, რომელიც ხშირად დასავლეთურ წააგავს, თუმცა დამოუკიდებელი მოვლენაა.

დიალექტური განსხვავებები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ანგლო-ბოშურ ენაზე მოლაპარაკეებს შორის შეინიშნება დიალექტური განსხვავება, რაც დამოკიდებულია იმაზე, თუ სად იყვნენ დასახლებულნი ეს რომანიჩალთა ჯგუფები მანამ, სანამ ინგლისურს აითვისებდნენ:

სამხრეთული ანგლო-ბოშური — გავრცელებულია სამხრეთ-დასავლეთ, სამხრეთ-აღმოსავლეთ, ისტ-ანგლია, დასავლეთ მიდლენდის, აღმოსავლეთ მიდლენდის და სამხრეთ უელსის რეგიონებში.

ჩრდილოეთის ანგლო-ბოშური — გავრცელებულია ჩრდილო-დასავლეთი ინგლისი, ჩრდილო-აღმოსავლეთი, იორკშირი, ჩრდილო-აღმოსავლეთი უელსი და შოტლანდიის საზღვარი.

ამ ჯგუფების წარმომადგენლები ფიქრობენ, რომ მათი დიალექტები და აქცენტები მხოლოდ ლინგვისტურად არ განსხვავდება — არამედ გამოხატავს მათ განსხვავებულ რეგიონულ იდენტობასაც. სამხრეთული ანგლო-ბოშურის მომხმარებლები საკუთარ თავს მიაკუთვნებენ სამხრეთ რომანიჩალთა ჯგუფს, ხოლო ჩრდილოეთის ანგლო-ბოშურის სპიკერები — ჩრდილოეთის რომანიჩალებს. იმდროინდელი დასახლებები გეოგრაფიულადაც ემთხვეოდა ამ განსხვავებებს. მიუხედავად იმისა, რომ მოგზაურობდნენ, ტრანსპორტის მოდერნიზაციამდე მათი მიგრაციები მეტწილად ლოკალურ სივრცეებში ხდებოდა.[12]

ფონოლოგია და სინტაქსი

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ანგლო-ბოშური ენის თანხმოვნები ძირითადად ემთხვევა ბრიტანული ინგლისურის სტანდარტულ ფონოლოგიურ სისტემას. გამონაკლისს წარმოადგენს როტიკა, რომელიც ანგლო-ბოშურში დატრილულია ([r]), და ზოგიერთი დიალექტისთვის დამახასიათებელია ბგერა /x/. როტიკობა ამ ენაში შემთხვევითია — ზოგჯერ მეტყველება როტიკურია, ზოგჯერ კი არაროტიკული, როგორც ეს ინგლისური არაროტიკული დიალექტების შემთხვევაშია. მაგალითად, ბოშურ სიტყვას terno („ახალგაზრდა“), რომელიც თავდაპირველად tarno ფორმით იწარმოებოდა, ზოგ დიალექტში აქვს ვარიანტი tawno.[13][14]

ბოშურ ენაში მიღებულია ორი სინტაქსური წყობა — სუბიექტი-ზმნა-ობიექტი (SVO) და ზმნა-სუბიექტი-ობიექტი (VSO).

უარყოფა ანგლო-ბოშურში მიიღწევა სიტყვა kek-ის გამოყენებით:

măndī can kek ker lĭs – „მე ამას ვერ ვაკეთებ“

there's kekə pani left in kŭvə kurī – „ამ ვედროში წყალი აღარ დარჩა“

ზმნა „ყოფნა“ ხშირად საერთოდ იშლება წინადადებიდან:

tūte kūšta diken muš – „შენ კარგი შესახედაობის კაცი ხარ“

tūte rinkna râne – „შენ ლამაზი ქალი ხარ“

რედუპლიკაცია გამოიყენება ემფატური დატვირთვისთვის:

dūvrī – „შორი“

dūvrī-dūvrī – „ძალიან შორი“

მორფოლოგია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

XVI საუკუნეში ბოშური ენა წარმოადგენდა ფლექსიურ ენას და იყენებდა ორ სქესს, მრავლობით რიცხვს და ბრუნვათა სისტემას.

ანგლო-ბოშური პირველად მოიხსენიება 1566–1567 წლებში.

XIX საუკუნეს ბოლოსთვის პირადი ნაცვალსახელები უკვე არათანმიმდევრულად მონიშნებოდა — ამის შესახებ წერს ჩარლზ გოდფრი ლელანდი, რომელიც ასევე აღნიშნავს, რომ ბრუნვათა გარჩევა თანდათან ქრება, ხოლო სქესის აღნიშვნაც იკლებს. ჯორჯ ბოროუ 1874 წელს წერს, რომ ზოგიერთი ბოშური დიალექტის სპიკერი ჯერ კიდევ იყენებდა სრულფასოვან ფლექსიას, ხოლო სხვები მიმართავდნენ ინგლისურ სინტაქსს ბოშური ლექსიკის გამოყენებით.

ვარაუდობენ, რომ 1876 წლისთვის სქესობრივი ნიშნები თითქმის გაქრა, თუმცა ბოშური მრავლობითის ფორმები ჯერ კიდევ გამოიყენებოდა, განსაკუთრებით ინგლისური ზმნის კონიუგაციასთან კომბინაციაში. 1923 წლისთვის ჯერ კიდევ გვხვდებოდა მრავლობითი სუფიქსები არსებითი სახელებზე, თუმცა წინდები უკვე ინგლისურიდან იყო სესხებული, და შეცვალა ბოშური უკანდებული ფორმები.

თანამედროვე ანგლო-ბოშური პრაქტიკულად მთლიანად გადადის ინგლისური მორფოლოგიის გამოყენებაზე, ბოშური ლექსიკის ჩართულობით.

ანგლო-ბოშური საუბრის ნიმუშები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ანგლო-ბოშური პროექტი (The Anglo-Romani Project) — ბლეკბერნში მოქმედი ბოშური საზოგადოებისა და ლანკაშირის საგანმანათლებლო სამსახურის ერთობლივი ინიციატივაა. პროექტი აგროვებს ანგლო-ბოშური საუბრის ნიმუშებსა და დოკუმენტაციას, რათა დააფიქსიროს ამ ენის ლექსიკის რეგიონული და დიალექტური ვარიაციები. საუბრის აუდიოჩანაწერები და მათი მნიშვნელობები ხელმისაწვდომია პროექტის ვებგვერდზე.[15]

ანგლო-ბოშური სიტყვების ლექსიკონი და მათი ეტიმოლოგიური ახსნა წარმოდგენილია რომანული პროექტის ოფიციალურ ვებსაიტზე.[16]

გავრცელებული ფრაზები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Kushti divvus – გამარჯობა (პირდაპირი მნიშვნელობით – კარგი დღე) Sashin? – როგორ ხარ? Mandi adusta kushti – ძალიან კარგად ვარ Owli, mandi kushti – კი, მეც კარგად ვარ Tutti rokker Rummaness? – ბოშურად ლაპარაკობ? Katar kai tutti jells? – საიდან ხარ? Mandi poshrat – ნახევრად ბოშა ვარ Mandi tatchi rummani – სრულად ბოშა ვარ Adusta salla jan tutti – სასიამოვნოა შენი გაცნობა Dik tutti kullika divvus – ხვალამდე! So tutti's nav? – რა გქვია? Mandi's nav Maria – მარიას მქვია Owli – დიახ Kek – არა

ღვთის ლოცვა (ანგლო-ბოშური ვერსია)

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ვიკიციტატა
„*Midivəl kor bešes dre Your tan, we lels Tiro Your nav šukerly.

გვიყვარდეს ის, ვინც ზეცაშია — ჩვენ ვადიდებთ შენს წმინდა სახელს.

  • Thy kralisipən’ll wel so that tutti koms’ll be /ˈkɛrɛd/ here on earth, pensə dre your own tan.

მოვიდეს შენი მეუფება, რომ ყველაფერი აღსრულდეს აქ, დედამიწაზე, როგორც შენს ადგილას ზეცაშია გადაწყვეტილი.

  • Del us sɔ:ken divves our mɔrə, and for del our bengəli kɛrəpəns, same as we fordels them as kɛrs them kɛrəpəns to us.

მოგვეცი დღევანდელი პური ჩვენი არსობისა და მოგვიტევე ჩვენი ცოდვები, ისევე როგორც ჩვენ ვპატიობთ მათ, ვინც ჩვენ მიმართ შესცოდეს.

  • Mɔ: lel us dre wafədipən, but hander us əvri from it.

ნუ მიგვცემ ბოროტებას, არამედ გვიხსენ ყოველივესაგან.

  • Cause Tutti's the right ruzlipən, and sɔ: kʌvəs that’s kušti, sɔ: the čires, forever.

რადგან შენია ძალა, დიდება და სიმართლე, ის, რაც კეთილია, უკუნისამდე.

  • Amen.
ამინ.“

ანგლორომანული, ევროპული რომანული, ინდური და ინგლისური სიტყვების შედარება

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

chav (ანგლორომანი) – ćhavo (ევროპული რომანული) – boy / child (ინგლისური) – bacha (ინდური; სპარსულიდან ნასესხები) – chav (ინგლისური სლენგი; აგდებული ტერმინი ბოშა ახალგაზრდაზე)

lollipobbul – laliphabai – toffee apple („წითელი ვაშლი“) – lal seb (ინდური; „ვაშლი“ სპარსული წარმომავლობით) – lollipop

gavver – gavengro – policeman / villager – gavāṇḍhī (პენჯაბური; მნიშვნელობით „მეზობელი“) – [ინგლისური სლენგური პარალელი არ არსებობს]

jib – ćhib – tongue / language – jībh (პენჯაბური; „ენა“) – [ინგლისური სლენგური პარალელი არ არსებობს]

იხილეთ აგრეთვე

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  • Acton, Thomas. (1989). The Value of “Creolized” Dialects of Romanes. Sarajevo: International Symposium Romani Language and Culture.
  • Acton, Thomas და Gerwyn Davis. (1979). Educational Policy and Language Use Among English Romanies and Irish Travellers (Tinkers) in England and Wales. International Journal of the Sociology of Language, 19–22: 91–110.
  • Acton, Thomas; Vangelis Marselos და Laszlo Szego. (2000). The Development of Literary Dialects of Romanes, and the Prospects for an International Standard Dialect. In: Language, Blacks, and Gypsies, eds. Thomas Acton and Morgan Dalphinis. London: Whiting and Birch.
  • Borrow, George. (1923). Romano Lavo-Lil. London: Hazell, Watson, and Viney, Ld.
  • Deterding, David. (1997). The formants of monophthong vowels in Standard Southern British English pronunciation. Journal of the International Phonetic Association, 27: 47–55.
  • Hancock, Ian. (1996). Duty and Beauty, Possession and Truth: The Claim of Lexical Impoverishment as Control. In: Diane Tong (ed.), Gypsies: A Book of Interdisciplinary Readings. New York: Garland Publishers.
  • Anglo-Romani — ვაშინგტონის უნივერსიტეტი
  • ROMANI Project – მანჩესტერის უნივერსიტეტი

რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. ↑ Language in the British Isles, გვ. 367. 
  2. ↑ School of Arts, Languages and Cultures - The University of Manchester. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-02-18. ციტირების თარიღი: 2020-06-23
  3. 1 2 Languages of the UK (2004). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-06-14.
  4. ↑ Kenrick, Donald. S. (1971). „The sociolinguistics of the development of British Romani“, რედ. Acton, T. A.: Current changes amongst British Gypsies and their place in international patterns of development: proceedings of the Research and Policy Conference of the National Gypsy Education Council, held at ... Oxford. 
  5. 1 2 Sampson, John (1926). The Dialect of the Gypsies of Wales. Oxford: Clarendon Press. 
  6. ↑ Bakker (1997). Review of McGowan, "The Winchester Confessions". Journal of the Gypsy Lore Society. 5th ser., 7(1): 49–50.
  7. ↑ (1875) The Dialect of the English Gypsies, 2nd, London: Asher & Co. 
  8. ↑ McGowan, Alan (1996). The Winchester Confessions 1615–1616: depositions of travellers, gypsies, fraudsters and makers of counterfeit documents, including a vocabulary of the Romany language. Romany and Traveller Family History Society. ISBN 9781900660013. 
  9. ↑ Hancock, Ian. F. (1971). Comment on Kenrick, q.v., above.
  10. ↑ Bakker, Peter (2002), "An early vocabulary of British Romani (1616): A linguistic analysis", Romani Studies, 5 12
  11. ↑ Romani Sociolinguistics, გვ. 93. 
  12. ↑ McWilliams, Krislyn; Nelson, Manuela; Oxley, Meghan. AngloRomani: The Mixed Language of Romani Peoples. University of Washington. ციტირების თარიღი: 2015-12-23.
  13. ↑ Hancock, Ian (2010). „George Borrow's Romani“, რედ. Karanth, Dileep: Danger! Educated Gypsy: Selected Essays. Hatfield: University of Hertfordshire Press, გვ. 173. ISBN 9781902806983. 
  14. ↑ Angloromani. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2013-01-13. ციტირების თარიღი: 2010-12-26
  15. ↑ Samples of Anglo-Romani, Audio files
  16. ↑ Dictionary - Angloromani
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=ანგლო-ბოშური_ენა&oldid=5147234“-დან