აისტოპოდა
| აისტოპოდა | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | |||||||||||||||
| მეცნიერული კლასიფიკაცია | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
| ლათინური სახელი | |||||||||||||||
| Aistopoda | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
აისტოპოდა — მაღალ სპეციალიზებული გველისებრი სტეგოკეფალიების რიგი, რომელიც ცნობილია ევროპისა და ჩრდილოეთ ამერიკის კარბონული და ადრეული პერმული პერიოდიდან. მათი სიგრძე მერყეობს პაწაწინა ფორმებიდან, რომელთა სიგრძე მხოლოდ 5 სანტიმეტრია, თითქმის 1 მეტრამდე. ისინი პირველად ნამარხებში მისისიპის პერიოდში ჩნდებიან და ადრეულ პერმულ პერიოდამდე არსებობენ.
თავის ქალა პატარაა, მაგრამ ძალიან სპეციალიზებული, დიდი ორბიტებითა და დიდი „ფანჯრებით“. პრიმიტიული ფორმა ოფიდერპეტონის თავის ქალაში დერმის ძვლების ნიმუში აქვს, რომელიც ტემნოსპონდილების მსგავსია. თუმცა, განვითარებულ გვარ ფლეგეტონტიაში თავის ქალა ძალიან მსუბუქი და ღიაა, შემცირებულია საყრდენების სერიამდე, რომლებიც ტვინის გარსს ქვედა ყბაზე უჭერენ მხარს, ისევე როგორც გველების შემთხვევაში, და შესაძლებელია, რომ აისტოპოდებმა პალეოზოურ პერიოდში იგივე ეკოლოგიური ნიშები შეავსეს, რასაც დღეს გველები.
მათ ჰქონდათ უკიდურესად წაგრძელებული სხეული, 230-მდე მალა. მალები ჰოლოსპონდილური იყო, თითოეულ სეგმენტზე მხოლოდ ერთი ოსიფიკაცია ჰქონდათ. მათ არ ჰქონდათ ცენტრებს შორის მდებარე რგოლები, თუნდაც კუდში, და არ ჰქონდათ თავისუფალი ჰემური რკალები. ნერვული რკალი დაბალი იყო და ცენტრთან შერწყმული. ყველა ეს მახასიათებელი ძალიან ჰგავს ნექტრიდეას მახასიათებლებს, ორივე წარმოადგენს ტიპურ ლეპოსპონდილოზურ მდგომარეობას.
ერთ-ერთ ბოლოდროინდელ ნაშრომში აღწერილია აისტოპოდის თავის შიდა ორგანიზაცია,[1] სადაც დადგინდა, რომ აისტოპოდებმა შეინარჩუნეს თავის ქალისა და ტვინის მრავალი თევზის მსგავსი მახასიათებელი, მათ შორის ნოტოქორდის თავში მუდმივი გაფართოება და ჰიპოფიზსა და პირის ღრუს შორის ღია არხი. რადგან ეს მახასიათებლები ოთხფეხათა ევოლუციის ადრეულ ეტაპზე იკარგება, ეს შეიძლება იყოს იმის მტკიცებულება, რომ აისტოპოდები სხვა ოთხფეხა ცხოველებისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან.
ნეკნები წვრილი იყო, ერთთავიანი ან ორთავიანი, თავი კი „K“ ასოს ფორმის. არცერთ ცნობილ ნამარხში არ არის კიდურების ან თუნდაც კიდურების სარტყლების კვალი, ხოლო კუდი მოკლე და პრიმიტიული იყო.
ურთიერთობები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სხვა ადრეულ ტეტრაპოდებთან ევოლუციური ურთიერთობები საკამათო რჩება, რადგან ყველაზე ადრეული აისტოპოდიც კი, ლეთისკუს სტოკი, უკვე მაღალ სპეციალიზებული იყო, თუმცა მისი თავის ქალა პრიმიტიული და უკიდურესად თევზის მსგავსი იყო.[2] აისტოპოდები სხვადასხვაგვარად იყო დაჯგუფებული სხვა ლეპოსპონდილებთან ერთად, ან განთავსებული იყო ბატრაქომორფ - რეპტილიომორფის გაყოფის ადგილას ან მის წინ. თუმცა, პარდოს და სხვების (2017) მიერ ჩატარებულმა კლადისტურმა ანალიზმა აისტოპოდები ტეტრაპოდების ძირში აღმოაჩინა.[3] ჯგუფი საკმაოდ მრავალფეროვანი იყო გვიან კარბონულ პერიოდში, რამდენიმე ფორმით, რომელიც პერმამდე გაგრძელდა.
ქვემოთ მოცემულია ანდერსონის და სხვების (2003) კლადოგრამა, რომელიც ასახავს აისტოპოდების ფილოგენეტიკურ ურთიერთობებს:[4]
| ლეპოსპონდილები |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966>
- ↑ Fossil holds new insights into how fish evolved onto land
- ↑ Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966>
- ↑ Anderson, J.S.; Carroll, R.L.; Rowe, T.B. (2003). "New information on Lethiscus stocki (Tetrapoda: Lepospondyli: Aistopoda) from high-resolution computed tomography and a phylogenetic analysis of Aistopoda" (PDF). Canadian Journal of Earth Sciences. 40 (8): 1071–1083. doi:10.1139/e03-023.