აილიუ
აილიუ — საგვარეულო კლანი, თემის ტრადიციული ფორმა ანდებში, განსაკუთრებით კეჩუასა და აიმარას ხალხებში. ისინი წარმოადგენენ ადგილობრივი თვითმმართველობის მკვიდრ მოდელს სამხრეთ ამერიკის ანდების რეგიონში, კერძოდ ბოლივიასა და პერუში.
აილიუები ფუნქციონირებდნენ ინკების დაპყრობამდე, ინკებისა და ესპანეთის კოლონიური პერიოდის განმავლობაში და დღემდე აგრძელებენ არსებობას — მაგალითად, ანდური თემი ოკრა. წევრობა ცალკეულ ოჯახებს აძლევდა მეტ მრავალფეროვნებასა და უსაფრთხოებას იმ მიწაზე, რომელსაც ისინი ამუშავებდნენ.[1] აილიუებს ჰქონდათ განსაზღვრული ტერიტორიები და არსებითად წარმოადგენდნენ გაფართოებულ ოჯახურ ან ნათესაურ ჯგუფებს, თუმცა შეძლებოდათ არანათესავი წევრების ჩართვაც. მათი ძირითადი ფუნქცია იყო საარსებო საკითხების მოგვარება, ასევე ოჯახსა და უფრო ფართო თემში ურთიერთობის საკითხების გადაჭრა. ინკების კოსმოგონიის მიხედვით, აილიუები ვარსკვლავებისგან წარმოიშვნენ და ისევე, როგორც ვარსკვლავებს ჰქონდათ უნიკალური ციური მდებარეობა, თითოეულ აილიუს ჰქონდა მიწისზედა ლოკაცია, რომელიც განსაზღვრული იყო პაკარინათი — საგვარეულო უაკას წარმოშობის მითიური წერტილით.[2]
მიმდინარე პრაქტიკა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]აილიუ არის სიტყვა კეჩუასა და აიმარას ენებზე, რომელიც აღნიშნავს ოჯახების ქსელს მოცემულ ტერიტორიაზე, ხშირად სავარაუდო ან ფიქციური საერთო წინაპრით.[3] აილიუს მამრობით სქესის მეთაურს ეწოდება მალკუ , რაც პირდაპირი მნიშვნელობით ნიშნავს „კონდორს“, თუმცა ეს არის ტიტული, რომელიც უფრო თავისუფლად შეიძლება ითარგმნოს როგორც „უფლისწული“. აილიუები გამოირჩევიან შედარებითი თვითკმარობით, საერთო მფლობელობაში არსებული ტერიტორიითა და ორმხრივი ურთიერთობებით. წევრები მონაწილეობენ გარე ინსტიტუტებისთვის ერთობლივ კოლექტიურ შრომაში (მიტა), ურთიერთდახმარების გაცვლაში (კეჩუა: აინი), ისევე როგორც თემის შრომით ხარკში (მინკ), ესპანურად: ფაენა)[4] „აილიუს სოლიდარობა არის ნათესაური და ტერიტორიული კავშირების, ასევე სიმბოლიზმის კომბინაცია. (ალბო 1972; დუვიოლს 1974; ტშოპიკი 1951; და ურიოსტე 1975). თუმცა, ეს კვლევები არ ხსნის, თუ როგორ არის აილიუ კორპორატიული მთლიანობა, რომელიც მოიცავს სოციალურ პრინციპებს, ვერტიკალურობასა და მეტაფორას... აილიუ ასევე ეხება ადამიანებს, რომლებიც ცხოვრობენ საერთო ტერიტორიაზე (იატა) და რომლებიც კვებავენ ამ ტერიტორიის მიწის სალოცავებს.“[5] ბოლივიაში აილიუების წარმომადგენლები იგზავნებიან კულასუიუს აილიუებისა და მარკების ეროვნულ საბჭოში (კონამაქი). ეს ორგანო თავის ხელმძღვანელად ირჩევს აპუ მალკუს .
ისტორიული ფუნქცია და ორგანიზაცია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]გაურკვეველია, რამდენად შეესაბამება ერთმანეთს ძველი და დღევანდელი ორგანიზაციული ფორმები, რადგან ესპანური ქრონიკები არ იძლევა ტერმინის ზუსტ განმარტებას.[6]
აილიუები იყვნენ თვითკმარი სოციალური ერთეულები, რომლებიც თავად ზრდიდნენ საკუთარ შვილებს და მოიპოვებდნენ ან ცვლიდნენ მთელ საკვებს, გარდა ისეთი კატასტროფების შემთხვევებისა, როგორიცაა ელ-ნინიოს წლები, როდესაც ისინი ინკების საწყობების სისტემას ეყრდნობოდნენ.
თითოეული აილიუ ფლობდა მიწის ნაკვეთს და წევრებს ერთმანეთის წინაშე ორმხრივი ვალდებულებები ჰქონდათ.[7] აილიუებს ხშირად ჰყავდათ საკუთარი უაკა ან მცირე ღმერთი, რომელიც ჩვეულებრივ განსახიერებული იყო ფიზიკურ ობიექტში, როგორიცაა მთა ან კლდე. „აილიუებს სახელს არქმევდნენ კონკრეტული პიროვნების ან ადგილის მიხედვით“. ქორწინებისას, ქალი ზოგადად უერთდებოდა თავისი პარტნიორის კლასს და აილიუს, ისევე როგორც მისი შვილები, თუმცა მიწას მშობლებისგან მემკვიდრეობით იღებდა და ინარჩუნებდა წევრობას თავის მშობლიურ აილიუში. სწორედ ასე ხდებოდა ადამიანთა უმეტესი გადაადგილება აილიუებს შორის. თუმცა, ადამიანს შეეძლო აილიუში გაწევრიანება წევრობის პასუხისმგებლობის აღებითაც. ეს მოიცავდა მინკას (საერთო მიზნებისთვის კოლექტიური მუშაობა), აინის (ნატურით შესრულებული სამუშაო აილიუს სხვა წევრებისთვის) და მიტას (გადასახადის ფორმა, რომელიც დაწესებული იყო ინკების მთავრობისა და ესპანეთის ვიცე-სამეფოების მიერ).
პოპულარულ კულტურაში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2025 წლის ფილმი „დორა და მზის ოქროს ძიება“ ხაზს უსვამს აილიუს მნიშვნელობას და გადმოსცემს მესიჯს, რომ იყოთ უანგარო და არა ეგოისტი.[8][9][10][11]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ (1999) World History: Patterns of Interaction. Evanston, IL: McDougal Littell. ISBN 0-395-87274-X.
- ↑ (1987) The Evolution of Human Societies: From foraging group to agrarian state. Stanford, CA: Stanford University Press, გვ. 263. ISBN 0-8047-1339-1.
- ↑ Lewellen, Ted C. (2003). Political anthropology: An introduction. ABC-CLIO, გვ. 38–39. ISBN 978-0-89789-891-1.
- ↑ Bahr, Ann Marie B.; Marty, Martin E. (March 2005) Indigenous religions. Infobase Publishing, გვ. 135–136. ISBN 978-0-7910-8095-5.
- ↑ Bastien, Joseph (1978). Mountain of the Condor: Metaphor and ritual in an Andean ayllu.
- ↑ McEwan, Gordon F., ed. (1996). „Ayllu“. Encyclopedia of Latin American History and Culture. 1. New York, NY: Charles Scribner's Sons. p. 248.
- ↑ (1984) Religion and empire: the dynamics of Aztec and Inca expansionism. Cambridge, UK: Cambridge University Press, გვ. 97. ISBN 0-521-31896-3.
- ↑ Conde, Arturo (July 2, 2025). „'Dora the Explorer' live-action movie celebrates 25th anniversary of beloved series“. NBC. ციტირების თარიღი: July 3, 2025.
- ↑ Gillen, Gabrielle (July 10, 2025). „This New Kids Movie Challenges Families to Return to the Basics“. Movie Guide. ციტირების თარიღი: July 13, 2025.
- ↑ Klein, Brennan (July 3, 2025). „10 Ways Dora's New Movie Is Totally Different From The Animated Show“. Screen Rant. ციტირების თარიღი: July 3, 2025.
- ↑ Klein, Brennan (July 2, 2025). „Dora And The Search For Sol Dorado Ending Explained: What Happens To Dora, And Does It Set Up A Sequel?“. Screen Rant. ციტირების თარიღი: July 3, 2025.