აზიის გეოგრაფია

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
Icon delete yellow.svg ეს ეს სტატია წამოყენებულია წაშლის კანდიდატად.
მიზეზების გაგება და განხილვაში მონაწილეობა შეგიძლიათ განხილვის გვერდზე.

განხილვის პარალელურად თქვენ შეგიძლიათ სტატიის გაუმჯობესება, თუმცა გთხოვთ, თავი შეიკავოთ სახელის შეცვლისა და შინაარსის არამოტივირებული წაშლისაგან. განხილვის დასრულებამდე არ ამოიღოთ ეს თარგი სტატიიდან.


სასურველია ამის შესახებ აცნობოთ იმ მომხმარებლებსაც, რომელთაც მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვით სტატიის შექმნაში. გამოიყენეთ: {{subst:წაშლის კანდიდატი/გაფრთხილება|აზიის გეოგრაფია|მიზეზი}}


ეს სტატია ნომინირებულია წაშლის კანდიდატად 17 დღის წინ და შეიძლება შეესაბამება სწრაფი წაშლის კრიტერიუმებს


თარიღის ავტომატურად მისათითებლად, გამოიყენეთ თარგი {{subst:წაშლის კანდიდატი}}

აზია (Asia)
Asia (orthographic projection).svg
ფართობი 44,579,000 კმ²
მოსახლეობა მოსახლეობა 4,560,667,108 (2018 წ)
მოს. სიმჭიდროვე 96,46 ად./კმ²
ქვეყნები 48
სასაათო სარტყელი დროის ზონები UTC + 2-დან UTC + 12-მდე

აზიის გეოგრაფია - დედამიწის უდიდესი და ყველაზე დასახლებული კონტინენტი, რომელიც მდებარეობს ძირითადად აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ ნახევარსფეროებში. მოიცავს 44,579,000 კვადრატულ კილომეტრს (17,212,000 კვ.მ), დედამიწის მთლიანი მიწის ფართობის დაახლოებით 30% და დედამიწის მთლიანი ფართობის 8.7%. აზია აღსანიშნავია არა მხოლოდ მისი დიდი ზომითა და პოპულაციით, არამედ მკვრივი და მჭიდრო დასახლებებით, საკმაოდ ძლიერად დასახლებული რეგიონებით. მისი 4.5 მილიარდი ადამიანი (2019 წლის ივნისის მდგომარეობით) წარმოადგენს მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით 60% -ს. [1]

მიმოიხილავს აზიის, ევრაზიის ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილს. მოიცავს ორმოცდაათამდე ქვეყანას.[2] გეოგრაფიული მდებარეობა, გეოლოგიური აგებულება და ტერიტორიის განფენილობის მასშტაბები აქ მრავალფეროვან ლანდშაფტს ქმნის. ჩრდილოეთით, აღმოსავლეთით და სამხრეთით აზიას მსოფლიო ოკეანის უკიდეგანო სივრცეები საზღვრავს. აღმოსავლეთით ესაზღვრება წყნარი ოკეანე, სამხრეთით - ინდოეთის ოკეანე, ხოლო ჩრდილოეთით - არქტიკული ოკეანე. აზიის საზღვარი ევროპასთან არის ისტორიული და კულტურული კონსტრუქცია, რადგან მათ შორის არ არის აშკარა ფიზიკური და გეოგრაფიული გამიჯვნა. ევრაზიის დაყოფა ორ კონტინენტზე, ასახავს აღმოსავლეთ – დასავლეთის კულტურულ, ენობრივ და ეთნიკურ განსხვავებებს. [3] ბერინგის სრუტე აზიას ჰყოფს ჩრდილოეთ ამერიკიდან. დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ აზიის მეზობელია ევროპა და აფრიკა. სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს მალაის ნახევარკუნძული (მთავარი აღმოსავლეთ აზიის ზღვარი) და ინდონეზია (აფართოებს უკიდურეს აზიის გრძედს სამხრეთით) . ინდონეზიიდან საზღვარი ინდოეთის ოკეანის გასწვრივ, წითელი ზღვისკენ გადის. ინდოეთის ოკეანეში კუნძულების უმეტესობა აზიურია. გეოგრაფიული თვალსაზრისით, აზია ევრაზიის კონტინენტის მთავარი აღმოსავლეთი შემადგენელი ნაწილია, ევროპასთან კი ხმელეთის ნაკვეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნახევარკუნძული.

ალპურ-ჰიმალაურ მთათა სისტემები აზიას ორ უზარმაზარ სარტყელად მიუყვება. ერთი ზოლი წყნარი ოკეანის დასავლეთ სანაპიროზე, აზიის აღმოსავლეთით, ჩრდილოეთიდან სამხრეთით გადაჭიმულ კუნძულებსა და ნახევარკუნძულებს მიუყვება, მეორე კი წინა აზიიდან იწყება და თითქმის ინდოჩინეთის ნახევარკუნძულამდე აღწევს. ეს სარტყლები გიგანტური სეისმური სარტყლებია და აქ ხშირია მიწისძვრები და ვულკანების ამოფრქვევა. წყნაროკეანური ,,ცეცხლოვანი რკალი" მოქმედი და ჩამქრალი ვულკანების სიუხვით გამოირჩევა. სწორედ აქ მდებარეობს აზიის ყველაზე მაღალი მოქმედი ვულკანი კლუჩევსკაია სოპკა (4750 მ, კამჩატკის ნახევარკუნძული).

მისი ზომისა და მრავალფეროვნების გათვალისწინებით, აზიის ცნებას, რომელიც კლასიკური ანტიკურობითაა დათარიღებული, შეიძლება მართლაც უფრო მეტი საერთო ჰქონდეს ადამიანის გეოგრაფიასთან, ვიდრე ფიზიკურ გეოგრაფიასთან.

აზია მისი სანაპიროებით ევროპისა და ლიბიის ტოლია. ჩრდილოეთის სანაპირო გადის კავკასიონის მთებისა და კასპიის ზღვის სამხრეთით. სამხრეთის სანაპირო მიუყვება წითელ ზღვას და მდინარე ნილოსს, რადგან დარიოს დიდმა მათ შორის არხი ააგო. [4]

აზიის კონტინენტზე ჩაისახა მსოფლიოს უმეტესი, ძირითადი რელიგიები: ინდუიზმი, ზოროასტრიზმი, იუდაიზმი, ჯაინიზმი, ბუდიზმი, კონფუციანიზმი, ტაოიზმი, ქრისტიანობა, ისლამი, სიკიზმი და მრავალი სხვა. აზია გამოირჩევა კულტურის მრავალფეროვნებით. ისლამი ყველაზე დიდი რელიგიაა აზიაში და დაახლოებით 1.1 მილიარდი მიმდევარი ჰყავს. [5]

აზიის პოლიტიკა უკიდურესად მრავალფეროვანია. კონსტიტუციური მონარქია, აბსოლუტური მონარქია, ერთპარტიული სახელმწიფოები, ფედერალური სახელმწიფოები, დამოუკიდებელი ტერიტორიები, ლიბერალური დემოკრატიები და სამხედრო დიქტატურა, აგრეთვე დამოუკიდებლობის მოძრაობის სხვადასხვა ფორმა. [6]

აზიის წარწერებიანი რუკა

აზიის რეკორდები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რეგიონები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ცენტრალური აზია - ყაზახეთი, უზბეკეთი, ტაჯიკეთი, თურქმენეთი, ყირგიზეთი.


აღმოსავლეთ აზია - ჩინეთი, ჰონგ კონგი, მაკაო, ჩრდილოეთ კორეა, სამხრეთ კორეა, იაპონია, ტაივანი, მონღოლეთი.


სამხრეთ აზია - ავღანეთი, პაკისტანი, ინდოეთი, მალდივები, შრი-ლანკა, ნეპალი, ბუტანი, ბანგლადეში. სამხრეთ აზიის საერთო სავარაუდო სინონიმია ინდოეთის ქვეკონტინენტი.


სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზია - ბრაუნი, კამბოჯა, ინდონეზია, ლაოსი, მალაიზია, მიანმარა, ფილიპინები, სინგაპური, ტაილანდი, ტიმოორ-ლესტე, ვიეტნამი.


დასავლეთ აზია (ან სამხრეთ-დასავლეთი აზია) - სომხეთი, აზერბაიჯანი, ბაჰრეინი, საქართველო, ირანი, ერაყი, ისრაელი, იორდანია, ქუვეითი, ლიბანი, ღაზა და დასავლეთის სანაპიროები, ომანი, ყატარი, საუდის არაბეთი, სირია, თურქეთი, იემენი, კვიპროსი.


ჩრდილოეთ აზია - აღმოსავლეთ რუსეთი

ჩრდილოეთ აზიის რუკა
ცენტრალური აზია
დასავლეთ აზია


კლიმატი და რელიეფი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გეოგრაფიული მდებარეობა, რელიეფის ხასიათი და ტერიტორიის განფენილობა განსაკუთრებულ გავლენას ახდენს აზიის კლიმატურ თავისებურებასა და მრავალფეროვნებაზე. ჩრდილოეთ ყინულოვანი ოკეანიდან შემოსული ჰაერის მასები საკმაოდ დიდ მანძილზე ვრცელდება კონტინენტის ტერიტორიაზე, ხოლო წყნარი და ინდოეთის ოკეანიდან წამოსული ჰაერის მასების კონტინენტის სიღრმეში თავისუფლად გადაადგილება შეზღუდულია. კლიმატი ტენიანია სამხრეთ-აღმოსავლეთ მონაკვეთებზე და მშრალია ინტერიერის უმეტეს ნაწილში. დედამიწის ზოგიერთი, ყველაზე დიდი ყოველდღიური ტემპერატურა მერყეობს აზიის დასავლეთ ნაწილებში. აზიის ტერიტორიაზე მისი რელიეფის თავისებურებების გამო მეტად არათანაბრადაა განაწილებული ჰაერის ტემპერატურა და ნალექების რაოდენობა. აზიაშია ყველაზე უხვნალექიანი ადგილი დაბა ჩერაპუნჯა (თითქმის 13000 მმ წელიწადში). მაშინ, როცა ცენტრალური, შუა, და სამხრეთ-დასავლეთ აზიის ტერიტორიაზე განფენილ უდაბნოებში 100-120 მმ ნალექი მოდის წელიწადში. მრავალფეროვანი კლიმატური პირობებია მთათა სარტყლებში. აქ აშკარაა სიმაღლისა და ფერდობების ექსპოზიციის გავლენა ჰავაზე. ამ თვისებებით კი განსაკუთრებულია ჰიმალაის მთები. სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიისათვის მუსონური კლიმატია დამახასიათებელი.

აზიის სამხრეთი მონაკვეთები უფრო თბილია ვიდრე ცხელი, ხოლო ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ისეთი შორს მყოფი რაიონები, როგორიცაა ციმბირი, ძალიან ცივია. აღმოსავლეთ აზიას აქვს ზომიერი კლიმატი. ყველაზე მაღალი ტემპერატურა აზიაში დაფიქსირდა 54.0 ° C (129.2 ° F) 7 ტირატ ზვიში, ისრაელი 1942 წლის 21 ივნისს და ირანში, 2001წლის 29 ივნისს.[7][8]

აქ ერთმანეთს ენაცვლება დიდი მთიანი სისტემები და ვრცელი ვაკეები. ვაკე-დაბლობებს შორის აღსანიშნავია ინდ-განგის, დასავლეთ ციმბირის, ჩინეთის დიდი ვაკე, თურანის დაბლობი და სხვა, რომელთა საფუძველს სხვადასხვა ასაკის ბაქნები წარმოადგენს.

სასარგებლო წიაღისეული[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზია არის ყველაზე სწრაფად მზარდი ეკონომიკური რეგიონი. იგი მდიდარია ბუნებრივი რესურსებით, მაგალითად, ნავთობი, ტყეები, თევზი, წყალი, ბრინჯი, სპილენძი და ვერცხლი... აქ ყველა სახის წიაღისეული მოიპოვება; ამასთან, ბევრი მათგანი მსოფლიო მნიშვნელობისაა. ნავთობისა და ბუნებრივი აირის მოცულობით მსოფლიოში პირველ ადგილზეა. ნავთობის მოპოვება და რეალიზაცია აზიის მრავალი ქვეყნისათვის ეკონომიკის ძირითადი დარგია. მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) თვალსაზრისით, აზიის უდიდესი ქვეყნებია მათი ეკონომიკით: ჩინეთი, ინდოეთი, იაპონია, ინდონეზია, თურქეთი, სამხრეთ კორეა, საუდის არაბეთი, ირანი, ტაილანდი და ტაივანი. ნომინალური მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) თვალსაზრისით არის ჩინეთი, იაპონია, ინდოეთი, სამხრეთ კორეა, ინდონეზია, საუდის არაბეთი, თურქეთი, ტაივანი, ტაილანდი და ირანი.[9]

კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

[10]აზიის კულტურა მოიცავს კოლექტიურ და მრავალფეროვან ადათ-წესებს და ტრადიციებს, ხელოვნებას, არქიტექტურას, მუსიკას, ლიტერატურას, ცხოვრების წესს, ფილოსოფიას, პოლიტიკასა და რელიგიას. კონტინენტი ჩვეულებრივ იყოფა ექვს გეოგრაფიულ ქვე-რეგიონში, რომლებიც ხასიათდება აღქმული საერთოებებით, როგორიცაა რელიგია, ენა და ეთნიკური ერთფეროვნება. ეს რეგიონებია შუა აზია, აღმოსავლეთ აზია, ჩრდილოეთ აზია, სამხრეთ აზია, სამხრეთ აზია და დასავლეთი აზია.

აზია მოიცავს მსოფლიოს უძველეს ცივილიზაციებს, რომლებმაც შექმნეს დიდი რელიგიური სისტემების უმეტესი ნაწილი, უძველესი ცნობილი ჩაწერილი მითები და კოდექსი ეთიკასა და მორალზე.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • Histories, Book IV, Article 42.
  • The New York Times and Bartholomew, Edinburgh (1992). The New York Times Atlas of the World. New York: Times Books (Random House). p. 44.

ინტერნეტ რესურსები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]