შინაარსზე გადასვლა

აზალია

სტატიის შეუმოწმებელი ვერსია
მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია

აზალიები (ინგლ. azaleas) — მოყვავილე ბუჩქები როდოდენდრონის გვარიდან, კერძოდ კი ყოფილი ქვექვეჯგუფებიდან Tsutsusi (მარადმწვანე) და Pentanthera (ფოთოლმცვენი). აზალიები ყვავის გაზაფხულზე (ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყელში აპრილსა და მაისში, ხოლო სამხრეთ ნახევარსფეროში — ოქტომბერსა და ნოემბერში),[1] მათი ყვავილები კი ხშირად რამდენიმე კვირას ძლებს. ჩრდილისადმი ამტანი აზალიები უპირატესობას ანიჭებენ ხეების მახლობლად ან მათ ქვეშ ცხოვრებას. ისინი მიეკუთვნებიან მანანასებრთა (Ericaceae) ოჯახს.

კულტივაცია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მცენარის მოყვარულები ასობით წლის განმავლობაში ცდილობდნენ აზალიების სელექციურ გამოყვანას. ამ ადამიანურმა სელექციამ წარმოშვა ათასობით სხვადასხვა კულტივირებული ჯიში, რომლებიც მრავლდება კალმებით.[2] აზალიების თესლების შეგროვება და გაღივებაც შესაძლებელია.

აზალიები, როგორც წესი, ნელა იზრდება და ყველაზე კარგად ხარობს კარგად გამოფიტულ, მჟავე ნიადაგში (pH 4.5–6.0).[3] სასუქის საჭიროება დაბალია. ზოგიერთი სახეობა საჭიროებს რეგულარულ გასხვლას.

აზალიები წარმოშობით არიან რამდენიმე კონტინენტიდან, მათ შორის აზიიდან, ევროპიდან და ჩრდილოეთ ამერიკიდან.[4] ისინი უხვად არის დარგული გაფორმების მიზნით აშშ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, სამხრეთ აზიასა და სამხრეთ-დასავლეთ ევროპის ზოგიერთ ნაწილში.

აზალიების ისტორიკოსის, ფრედ გალის ცნობით, შეერთებულ შტატებში Azalea indica (ამ შემთხვევაში მცენარეთა ჯგუფი, რომელსაც სამხრეთ ინდიკებს უწოდებენ) პირველად გარე ლანდშაფტში 1830-იან წლებში, ბრინჯის პლანტაცია „მაგნოლია-ონ-დე-ეშლიზე“, ჩარლსტონში (სამხრეთ კაროლინა) გამოჩნდა.

ფილადელფიიდან, სადაც მცენარეები მხოლოდ სათბურებში ხარობდა, მამულის მფლობელმა ჯონ გრიმკე დრეიტონმა მცენარეები თავისი მამულის ბაღისთვის ჩამოიტანა. ჰარვარდის უნივერსიტეტის არნოლდის არბორეტუმის წარმომადგენლის, ჩარლს სპრეგ სარჯენტის წახალისებით, „მაგნოლიას“ პლანტაციისა და ბაღების გახსნა საზოგადოებისთვის 1871 წელს,[5] ამერიკის სამოქალაქო ომის დასრულების შემდეგ მოხდა. მაგნოლია ამერიკის ერთ-ერთი უძველესი საჯარო ბაღია.[6] მე-19 საუკუნის ბოლოდან, მარტის ბოლოსა და აპრილის დასაწყისში, ათასობით მნახველი მიდის აზალიების ყვავილობის სრული სილამაზის სანახავად.

30 წლის ბუჩქი, მერილენდი, აშშ

კლასიფიკაცია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჩრდილოეთ ამერიკული აზალიები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დაავადებები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზალიის ფოთლის სიდამპლე (leafy gall) განსაკუთრებით საზიანოა აზალიის ფოთლებისთვის ადრეულ გაზაფხულზე. დაინფიცირებული ფოთლების ხელით მოკრეფა რეკომენდებული მეთოდია დაავადებული მცენარის საკონტროლოდ.[7]

ისინი ასევე შეიძლება დაავადნენ Phytophthora-ს ფესვის სიდამპლით ტენიან, ცხელ პირობებში.[8]

აზალიები, ისევე როგორც 3000-ზე მეტ სხვა მცენარე, იზიარებენ ეკონომიკურად მნიშვნელოვან დაავადებას, Phytophthora cinnamomi-ს.[9]

მავნებლები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზალიებში გავრცელებულია აზალიას მაქმანისებრი ბაღის ბაღლინჯო (Stephanitis pyrioides), როგორც ბევრი სხვა მანანასებრთა სახეობა.[10] შრიუსბერისა და რაუპის 2000 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ მათი დაცვა შესაძლებელია აზალიების ზემოთ, ზედა იარუსზე სხვა მცენარეების დარგვით.[10]

კულტურული მნიშვნელობა და სიმბოლიკა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
აზალიები, ნიუ-ჯერსი, აშშ

ჩინურ კულტურაში აზალია ცნობილია როგორც „სახლზე ფიქრის ბუჩქი“ (sixiang shu),[11] და ის უკვდავყოფილია დუ ფუს პოეზიაში.[12]

აზალია ასევე წარმოადგენს ბრაზილიის ქალაქ სან-პაულუს ერთ-ერთ სიმბოლოს.[13]

აზალიები და როდოდენდრონები ოდესღაც იმდენად ცნობილი იყვნენ თავიანთი ტოქსიკურობით, რომ მათი ყვავილების თაიგულის შავ ლარნაკში მიღება სიკვდილის ცნობილ მუქარას წარმოადგენდა.[14]

ტოქსიკურობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სილამაზით განთქმულ აზალიასთან ერთად, მცენარე ძალიან ტოქსიკურია – ის შეიცავს ანდრომედოტოქსინებს როგორც ფოთლებში, ისე ნექტარში, მათ შორის, ნექტრიდან მიღებულ თაფლში.[15] თურქეთის ზოგიერთ ნაწილში ფუტკრები მიზანმიმართულად იკვებებიან აზალიას ან როდოდენდრონის ნექტრით, რითაც იწარმოება გონების შემცვლელი, პოტენციურად სამკურნალო და ზოგჯერ სასიკვდილო თაფლი, რომელიც ცნობილია როგორც „გიჟური თაფლი“ (mad honey).[16]

აზალია საშიშია შინაური ცხოველებისთვის, რადგან მისი ქსოვილების მიღებამ შეიძლება გამოიწვიოს ცენტრალური ნერვული სისტემის დეპრესია, რასაც შემდგომში მრავალჯერადი ორგანოს უკმარისობა მოსდევს. სიმპტომები შეიძლება მოიცავდეს ღებინებას, ფაღარათს, კრუნჩხვებს, ხორხის შეშუპებასა და გულის რიტმის დარღვევას, რაც იწვევს სრულ გულის გაჩერებას და, შესაბამისად, სიკვდილს.[17][18]

აზალიას ფესტივალები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
აზალიების ფესტივალი ნეძუ-ძინძიაში

იაპონია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მოტოიამა, კოჩის პრეფექტურაში, იმართება ყვავილების ფესტივალი, რომელზეც აზალიის (Tsutsuji) ყვავილობას ზეიმობენ. ტატებაიასში, გუნმას პრეფექტურაში, მდებარეობს აზალიის ბორცვის პარკი, „ცუცუჯი-გა-ოკა“. ნეძუს ტაძარი ბუნკიოში, ტოკიოში, აზალიების ფესტივალს (Tsutsuji Matsuri) ატარებს აპრილის დასაწყისიდან მაისის დასაწყისამდე. ჰიგასის სოფელი კი 1976 წლიდან ყოველწლიურად მასპინძლობს აზალიების ფესტივალს. სოფლის 50 000 აზალიის მცენარე ყოველწლიურად დაახლოებით 60 000-დან 80 000-მდე მნახველს იზიდავს.

კორეა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
აზალია კორეაში

სობაექსანი, სობაეკის მთების 12 ცნობილი მწვერვალიდან ერთ-ერთი, რომელიც მდებარეობს ჩუნგბუკისა და გიონგბუკის პროვინციების საზღვარზე, ყოველწლიურად, მაისში, სამეფო აზალიას (Rhododendron schlippenbachii) ფესტივალს მასპინძლობს. სობაექსანზე აზალიების კოლონია მიმოფანტულია ბიროდ შესანიშნავი მთის მწვერვალის, გუკმაგისა და იონვჰას მიდამოებში მაისის დასაწყისში. როდესაც სამეფო აზალიები მაისის ბოლოს ვარდისფერ ფერს იღებს, სობაექსანი ისე გამოიყურება, თითქოს მას ვარდისფერი ჯეოგორი (კორეული ტრადიციული ქურთუკი) აცვია.[19]

ჰონგ-კონგი

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მა ონ შანის აზალიების ფესტივალი იმართება მა ონ შანში, სადაც ამ ტერიტორიაზე აღმოჩენილია აზალიების ექვსი ადგილობრივი სახეობა: Rhododendron championae, Rhododendron farrerae, Rhododendron hongkongense, Rhododendron moulmainense, Rhododendron simiarum და Rhododendron simsii.[20] ფესტივალი ტარდება 2004 წლიდან; აღნიშნული კულტურული ღონისძიება მოიცავს ისეთ აქტივობებს, როგორიცაა გამოფენები, ფოტოკონკურსები და კარნავალები.[21]

შეერთებული შტატები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
აზალია

შეერთებული შტატების ბევრი ქალაქი გაზაფხულზე ატარებს ფესტივალებს აზალიას ყვავილობის აღსანიშნავად, მათ შორის სამერვილი(სამხრეთი კაროლინა), ჰამილტონი (ნიუ-ჯერსი), მობილი (ალაბამა), ჯასპერი (ტეხასი), ტაილერი (ტეხასი), ნორფოლკი (ვირჯინია),[22] ვილმინგტონი (ჩრდილოეთი კაროლინა, სადაც იმართება ჩრდილოეთ კაროლინის აზალიების ფესტივალი),[23] ვალდოსტა (ჯორჯია),[24] პალატკა (ფლორიდა, სადაც იმართება ფლორიდის აზალიების ფესტივალი),[25] პიკენსი (სამხრეთი კაროლინა), [[26] [მასკოდი] (ოკლაჰომა), ბრუკინგსი (ორეგონი) და ნიქსა (მისური).

„აზალიას ბილიკი“ წარმოადგენს სპეციალურად გამოყოფილ მარშრუტს მობილში (ალაბამა), რომელიც კერძო ბაღებში გაშენებული აზალიებით არის გაფორმებული.[27] „აზალიას ბილიკის რბენა“ არის ყოველწლიური საგზაო სარბენი ღონისძიება, რომელიც იქ მარტის ბოლოს იმართება. მობილი (ალაბამა) ასევე არის „აზალიას ბილიკის ქალიშვილების“ სახლი, სადაც ორმოცდაათი ქალია შერჩეული ქალაქის ელჩებად მუშაობისთვის ომამდელი პერიოდის (antebellum) კაბებში გამოწყობილი. აღნიშნული ქალები თავდაპირველად სამდღიან ფესტივალში მონაწილეობდნენ, თუმცა ამჟამად მთელი წლის განმავლობაში საქმიანობენ.

ამერიკის აზალიების ასოციაციამ ჰიუსტონს (ტეხასი) „აზალიების ქალაქის“ სტატუსი მიანიჭა.[28] „რივერ ოუკსის ბაღის კლუბი“ ჰიუსტონის აზალიას ბილიკის ღონისძიებას 1935 წლიდან ყოველ გაზაფხულზე ატარებს.

ვალდოსტას (ჯორჯია) უწოდებენ აზალიების ქალაქს, რადგან იქ დიდი რაოდენობით მცენარე ხარობს. ქალაქი ყოველწლიურად, მარტში, აზალიების ფესტივალს მასპინძლობს.

რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  • „Azalea“ . Encyclopædia Britannica (ინგლისური) (11th ed.). 1911.
  • American Rhododendron Society: What is an Azalea?

სქოლიო

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. ↑ (2004) The World Book encyclopedia. Chicago: World Book, გვ. 995. ISBN 0716601044. OCLC 52514287. 
  2. ↑ Bullock, Barbara L. (Spring 2009). „Overlooked Glenn Dale Azaleas“. Journal of the American Rhododendron Society. Craryville, New York: American Rhododendron Society. 63 (2) – წარმოდგენილია Virginia Tech-ის მიერ.
  3. ↑ Home & Garden Information Center - Clemson Cooperative Extension - Clemson University, South Carolina. ციტირების თარიღი: 22 June 2018
  4. ↑ Research Guides: Azaleas at The New York Botanical Garden: Home en (2024). ციტირების თარიღი: 2025-09-13
  5. ↑ Charleston, SC plantation transforms into a place of learning en (2024-05-14). ციტირების თარიღი: 2025-09-13
  6. ↑ Blitz, Matt. (2015-09-30) The Southern Romance of the Nation's Oldest Public Garden en. ციტირების თარიღი: 2025-09-13
  7. ↑ Chopra, V. L.; Singh, Markandey (2013-07-01) Ornamental Plants for Gardening (en). Scientific Publishers. ISBN 978-93-86237-79-8. 
  8. ↑ Benson, D.M.. Azalea Diseases in the Landscape. Plant pathology extension NCSU. North Carolina State University. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 16 July 2010. ციტირების თარიღი: 27 January 2011
  9. ↑ Lamour, Kurt (2013). Phytophthora: A Global Perspective, CABI Plant Protection Series. CABI (Centre for Agriculture and Bioscience International), გვ. xi+244. ISBN 978-1-78064-093-8. 
  10. 1 2 Shao, Xinliang; Cheng, Ke; Wang, Zhengwei; Zhang, Qin; Yang, Xitian (2021-03-03). „Use of odor by host-finding insects: the role of real-time odor environment and odor mixing degree“. Chemoecology. Springer. 31 (3): 149–158. Bibcode:2021Checo..31..149S. doi:10.1007/s00049-021-00342-8. ISSN 0937-7409. S2CID 233789992.
  11. ↑ Andrews, Moya. (2022-08-11) Azaleas and Rhododendrons en. ციტირების თარიღი: 2025-09-13
  12. ↑ Tran, Phuong. (2016-04-06) Azaleas Abloom in Spring en-US. ციტირების თარიღი: 2025-09-13
  13. ↑ Municipal law of the city of São Paulo nr. 14472 of 2007.
  14. ↑ Stopping to Smell the Rhododendron | Natural Selections (13 June 2013). ციტირების თარიღი: 2020-08-14
  15. ↑ University of Pennsylvania's Poisonous Plants Home Page. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-03-17.
  16. ↑ The Strange History of 'Mad Honey' - Modern Farmer (4 September 2014). ციტირების თარიღი: 22 June 2018
  17. ↑ Rhododendron | ASPCA en. ციტირების თარიღი: 2025-09-13
  18. ↑ Rhododendrons en-US. ციტირების თარიღი: 2025-09-13
  19. ↑ Department of Culture & Tourism, Danyang-gun County Office
  20. ↑ Native Azaleas in Hong Kong. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-01-23. ციტირების თარიღი: 2014-05-24
  21. ↑ Ma On Shan Azalea.
  22. ↑ Norfolk NATO Azalea Festival Website
  23. ↑ North Carolina Azalea Festival - A Scene to be Seen!. ციტირების თარიღი: 22 June 2018
  24. ↑ Valdosta, Georgia, Azalea Festival Website
  25. ↑ FLAZALEAFEST.COM. ციტირების თარიღი: 22 June 2018
  26. ↑ Pickens Azalea Festival. ციტირების თარიღი: 16 Apr 2023
  27. ↑ City of Mobile, Azalea Trail Maps.
  28. ↑ „Cut the Crape Myrtle! Texas Deserves a Better State Shrub“. Texas Monthly (ინგლისური). 2024-04-29. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2025-09-07. ციტირების თარიღი: 2025-09-13.
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=აზალია&oldid=5419135“-დან