ავღანეთის ომი (2001–2021)
.png)
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
ავღანეთის ომი — ხანგრძლივი შეიარაღებული კონფლიქტი, რომელიც 2001 წლიდან 2021 წლამდე მიმდინარეობდა. იგი დაიწყო აშშ-ის მიერ ავღანეთშ შეჭრით დაიწყო, ოპერაცია შეუზღუდავი თავისუფლების სახელით, საპასუხოდ 11 სექტემბრის ტერაქტებისა, რომელიც განხორციელდა თალიბანთან მოკავშირე და ავღანეთში ბაზირებული ალ-ქაიდას მიერ. თალიბანი მსხვილი დასახლებული პუნქტებიდან ამერიკის ხელმძღვანელობით მოქმედმა ძალებმა განდევნეს, რომლებიც მხარს უჭერდნენ ჩრდილოეთის ალიანსს, რითაც დაემხო თალიბანის მიერ მართული ისლამური საამირო. სამი წლის შემდეგ ჩამოყალიბდა ამერიკის მიერ მხარდაჭერილი ისლამური რესპუბლიკა, თუმცა ამ დროისთვის თალიბანმა, დამფუძნებელ მულა ომარის მეთაურობით, მოახერხა რეორგანიზაცია და დაიწყო ამბოხება ავღანეთის მთავრობისა და კოალიციური ძალების წინააღმდეგ. კონფლიქტი თითქმის ოცი წლის შემდეგ დასრულდა, როდესაც 2021 წლის თალიბანის შეტევამ კვლავ აღადგინა ისლამური საამირო. ეს იყო ყველაზე ხანგრძლივი ომი ამერიკის შეერთებული შტატების სამხედრო ისტორიაში, ექვსი თვით უფრო ხანგძლივი ვიეტნამის ომი.
11 სექტემბრის ტერაქტების შემდეგ, რომელიც დაგეგმილი იყო ალ-ქაიდას ლიდერის ოსამა ბინ ლადენის მიერ, აშშ-ის პრეზიდენტმა ჯორჯ უოკერ ბუშმა თალიბანისგან მოითხოვა მისი დაუყოვნებლივ ექსტრადიცია აშშ-ში და ალ-კაიდას ბანაკების დახურვა ავღანეთში; თალიბანმა უარი განაცხადა და მოითხოვა ბინ ლადენის ბრალეულობის მტკიცებულებები, სანამ მას ნეიტრალურ ქვეყანას გადასცემდნენ. აშშ-მა უარყო ეს წინადადებები და შეჭრა დაიწყო. თალიბანისა და მათი მოკავშირეების განდევნის შემდეგ, ამერიკის ხელმძღვანელობით მოქმედი კოალიცია ავღანეთში დარჩა და ჩამოაყალიბა ISAF, გაეროს მიერ სანქცირებული ძალა, რომლის მიზანი იყო ქვეყანაში ახალი დემოკრატიული ხელისუფლების შექმნა, რომელიც აღკვეთდა თალიბანის მმართველობაში დაბრუნებას.[62] ჩამოყალიბდა ახალი ავღანეთის დროებითი ადმინისტრაცია და დაიწყო საერთაშორისო აღდგენითი სამუშაოები.[63] 2003 წლისთვის თალიბანმა მოახდინა რეორგანიზაცია და წამოიწყო ფართომასშტაბიანი ამბოხება ახალი ავღანური მთავრობისა და კოალიციური ძალების წინააღმდეგ. თალიბანი და სხვა ისლამისტური ჯგუფები აწარმოებდნენასიმეტრიულ ომს, იყენებდნენ პარტიზანულ ტაქტიკებს სოფლად, თვითმკვლელ თავდასხმებს ურბანულ სამიზნეებზე და რეპრესიებს მათ წინააღმდეგ, ვინც ავღანელ კოლაბორაციონისტებად მიიჩნეოდნენ. 2007 წლისთვის ავღანეთის დიდი ნაწილი თალიბანმა დაიბრუნა.[64][65] საპასუხოდ, კოალიციამ მნიშვნელოვნად გაზარდა ჯარების რაოდენობა, სოფლებისა და ქალაქების გაწმენდისა და შენარჩუნების სტრატეგიით; ამ ძალებმა პიკს 2011 წელს მიაღწია, როდესაც ISAF-ის სარდლობის ქვეშ ავღანეთში დაახლოებით 140 000 უცხოელი ჯარისკაცი იმყოფებოდა.[66]
მეზობელ პაკისტანში ჩატარებულმა ამერიკულმა ფარულმა ოპერაციამ 2011 წლის მაისში გამოიწვია ოსამა ბინ ლადენის ლიკვიდაცია, რის შემდეგაც ნატოს ლიდერებმა ავღანეთიდან გამოსვლის სტრატეგიის შემუშავება დაიწყეს.[67][68] 2014 წლის 28 დეკემბერს ნატომ ოფიციალურად დაასრულა ISAF-ის საბრძოლო ოპერაციები ავღანეთში და უშიშროების საკითხებზე სრული პასუხისმგებლობა ავღანეთის მთავრობას გადასცა. სამხედრო გზით თალიბანის განადგურების შეუძლებლობის გამო, კოალიციური ძალები (და ცალკე ავღანეთის მთავრობა აშრაფ ღანის მეთაურობით) კონფლიქტის დასასრულებლად დიპლომატიას მიუბრუნდნენ.[69] ამ მცდელობებმა კულმინაციას მიაღწია 2020 წლის თებერვალში გაფორმებული აშშ-თალიბანის შეთანხმებით, რომელიც ითვალისწინებდა ამერიკული ჯარების სრულ გაყვანას ავღანეთიდან 2021 წლისთვის.[70] სანაცვლოდ, თალიბანმა პირობა დადო, რომ აღკვეთდა ნებისმიერი ექსტრემისტული ჯგუფის მიერ ავღანეთის ტერიტორიიდან აშშ-სა და მისი მოკავშირეების წინააღმდეგ თავდასხმების ორგანიზებას.[71] თუმცა, ავღანეთის მთავრობა არ იყო ამ შეთანხმების მხარე და უარყო მისი პირობები.[72] ჯარების გაყვანის პარალელურად, თალიბანმა 2021 წლის ზაფხულში დაიწყო ფართომასშტაბიანი შეტევა, წარმატებით აღადგინა კონტროლი ავღანეთზე, 15 აგვისტოს დედაქალაქ ქაბულის დაკავების ჩათვლით. იმავე დღეს ისლამური რესპუბლიკის უკანასკნელი პრეზიდენტი, აშრაფ ღანი, ქვეყნიდან გაიქცა; თალიბანმა გამარჯვება გამოაცხადა და ომი ოფიციალურად დასრულდა.[73] 30 აგვისტოსთვის უკანასკნელმა ამერიკულმა სამხედრო თვითმფრინავმა დატოვა ავღანეთი, რითაც დასრულდა აშშ-ის ხელმძღვანელობით მოქმედი ხანგრძლივი სამხედრო კამპანია.[74][75]
ჯამში, ომმა იმსხვერპლა დაახლოებით, სულ მცირე, 176 000–212 000 ადამიანი, მათ შორის 46 319 მშვიდობიანი მოქალაქე. გარდა ამისა, სულ მცირე 66 650 ადამიანი დაიღუპა მომიჯნავე ჩრდილო-დასავლეთ პაკისტანის ომში.[76] მიუხედავად იმისა, რომ 2001 წლის შეჭრის შემდეგ 5.7 მილიონზე მეტი ყოფილი ლტოლვილი დაბრუნდა ავღანეთში, 2021 წელს თალიბანის ხელისუფლებაში დაბრუნების დროისთვის 2.6 მილიონი ავღანელი კვლავ ლტოლვილად რჩებოდა, ხოლო კიდევ 4 მილიონი ადამიანი ქვეყნის შიგნით დევნილი იყო.[77][78]
სახელები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ომს ჰქვია ავღანეთის ომი 2001 წლიდან 2021 წლამდე, რათა იგი გამორჩეული იყოს სხვა ომებისგან, განსაკუთრებით სსრკ-ის ავღანეთში შეჭრისგან. დასავლური ხედვით ორი იყოფა ორ ნაწილად, პირველი - 2001-2014 წლები (ISAF მისია), როდესაც კოალიციის ოპერაციების უმეტესობა ჩატარდა, და მეორე - 2014 წლიდან 2021 წლამდე (RS მისია), როდესაც ბრძოლების უმეტესობას ავღანეთის შეიარაღებული ძალები აწარმოებდა. ომს აშშ-ის შეიარაღებულ ძალებში მიენიჭა კოდური სახელი ოპერაცია შეუზღუდავი თავისუფლება 2001-2014 წლებში და ოპერაცია თავისუფლების სენტინელი 2014-2021 წლებში. ალტერნატიულად ომს უწოდებენ „აშშ-ის ომს ავღანეთში“. თავად ავღანეთში ომს ეწოდება „ომი ავღანეთში“ (დარი. جنگ در افغانستان, იანგ დარ ავღანისტან; პუშტუ د افغانستان جګړه, და ავღანისტან იანგრა).
ფონი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ავღანეთის სამოქალაქო ომის დაწყებამდე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მთავარი სტატია: ავღანეთის კონფლიქტი, ავღანეთის ომი (1979-1989), მოჯაჰიდი და ავღანეთის სამოქალაქო ომი (1989-1992).
ავღანეთის სტრატეგიული გეოგრაფიული პოზიცია აზიაში მუდმივად იწვევდა ავღანეთში წარუმატებელ შეჭრებს, რამაც ავღანეთს „იმპერიების სასაფლაოს“ სახელი შესძინა.[79] ბრიტანელებმა ავღანეთის გაკონტროლების მცდელობა დაიწყეს 1838 წლიდან, მათ ამაში ეცილებოდათ რუსეთის იმპერია, საბოლოოდ ბრიტანელებმა იმპერიათა ჭიდილში დაამარცხეს რუსეთი, თუმცა აღიარეს, რომ ავღანეთს პირდაპირ ვერ გააკონტროლებდნენ და მმართველად მარიონეტული მთავრობა დასვეს. ავღანეთმა დამოუკიდებლობა დაიბრუნა 1919 წელს და გახდა მონარქია.[80]:15
ავღანეთის პოლიტიკურმა წესრიგმა რღვევა დაიწყო 1970-იან წლებში, თავდაპირველად, მუჰამედ დაუდ ხანმა აიღო ძალაუფლება 1973 წლის ივლისის გადატრიალებაში, როდესაც მონარქია ჩაანაცვლა ავტოკრატიულმა რესპუბლიკამ, დაუდ ხანი მოკლეს 1978 წლის აპრილის საურის რევოლუციაში, როდესაც ავღანეთის სახალხო დემოკრატიულმა პარტიამ (PDPA) ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება და დაიწყო 40-წლიანი უწყვეტი კონფლიქტი.[81] PDPA-მ სცადა სოციალისტური ტრანსფორმაცია გარიგებით ქორწინებების აკრძალვით, წერა-კითხვის მასობრივი გავრცელებით და მიწის მფლობელობის რეფორმით. ეს ავღანეთის ეწინააღმდეგებოდა ტრადიციულ წესრიგს და გამოიწვია დიდი წინააღმდეგობა ძნელად მისაღწევ ადგილებში. PDPA-ის რეპრესიებს და ათასობით პოლიტიკური პატიმრის სიკვდილით დასჯას მოჰყვა ღია აჯანყებები, 1979 წლის ჰერატის აჯანყების ჩათვლით.[82]:138 PDPA დაასუსტა შიდადაპირისპირებებმა პარტიის ლიდერებს შორის. პარტიაში მოხდა შიდაგადატრიალება, როდესაც ჰაფიზულა ამინმა ძალაუფლებას ჩამოაშორა ნურ მუჰამედ თარაქი. სსრკ, PDPA-ის სისუსტის გათვალისწინებით, ავღანეთში სამი თვის შემდეგ შეიჭრა, ამინის ჩამოსაგდებად.
1979 წლის დეკემბერში სსრკ-ის შეჭრამ ავღანეთში გაამწვავა ცივი ომი[83] და გამოიწვია სსრკ-ის მოწინააღმდეგეების, აშშ, პაკისტანი, საუდის არაბეთი და ჩინეთი, მხარდაჭერა ავღანელი მეამბოხეების მიმართ. ერთმანეთს დაუპირისპირდნენ სეკულარული და სოციალისტური მთავრობა, რომელიც აკონტროლებდა ქალაქებს, და რელიგიურად მოტივირებული მოჯაჰიდი, რომელიც აკონტროლებდა სოფლებს და ძნელად მისაღწევ დასახლებებს. CIA მუშაობდა პაკისტანის დაზვერვასთან ერთად და მოჯაჰიდებს აწვდიდნენ უცხოურ დახმარებას. ომმა ასევე მიიზიდა არაბი მოხალისეები „ავღანელი არაბები“, ოსამა ბინ ლადენის ჩათვლით.
ავღანეთიდან სსრკ-ის გასვლის შემდეგ, 1989 წლის მაისში, PDPA-ის რეჟიმმა გაძლო 1992 წლამდე და უზბეკი გენერალ აბდულ რაშიდ დოსტუმის დახმარებით დატოვეს ქაბული. მოჯაჰიდმა აიღო ქაბული 1992 წლის 16 აპრილს და გამოაცხადეს ავღანეთის ისლამური სახელმწიფოს შექმნა.
სამოქალაქო ომი, მხედართმთავრების ერა (1992-1996)
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1992 წელს მოჯაჰიდის მეთაური ბურჰანუდინ რაბანი ოფიციალურად გახდა ავღანეთის პრეზიდენტი, თუმცა მას მოუწია სხვა მხედართმთავრებთან ბრძოლა ქაბულის კონტროლისთვის. 1994 წლის ბოლოს რაბანის თავდაცვის მინისტრმა, აჰმად შახ მასუდმა, დაამარცხა ჰეკმატიარი ქაბულში და შეაჩერა დედაქალაქის დაბომბვა.[84][85][86] მასუდმა სცადა პოლიტიკური პროცესების წამოწყება ეროვნული კონსოლიდაციის მიზნით. სხვა მხედართმთავრები, დასავლეთში ისმაილ ხანისა და ჩრდილოეთში დუსტუმის ჩათვლით, ინარჩუნებდნენ ავტონომიას. მხედართმთავრებს შორის ბრძოლები ავღანეთის კონფლიქტის ყველაზე სასტიკი პერიოდი იყო. ქაბული, რომელიც ადრე ბრძოლებისგან შორს იყო, ახლა ეპიცენტრი გახდა და ქალაქში დაახლოებით 25 000 მშვიდობიანი მოქალაქე დაიღუპა. ხშირი იყო მასობრივი მკვლელობები, გაუპატიურებები, წამებები და სხვა ომის დანაშაულები. აქედან აღზევდა თალიბანი.[80]:33
1994 წელს მულა ომარი, მოჯაჰიდი, რომელიც სწავლობდა პაკისტანის მადრესეში, დაბრუნდა კანდაჰარში და ჩამოაყალიბა უმეტესად პუშტუნებისგან შემდგარი მოძრაობა. მისი მიმდევრების უმეტესობა იყვნენ რელიგიური მოსწავლეები ცნობილნი, როგორც თალიბანი, მათ სურდათ დაესრულებინათ მხედართმთავრების ერა შარიათის კანონის მეშვეობით. ავღანეთში გავრცელებულმა ანარქიამ, განსაკუთრებით გაუპატიურებებმა, ძარცვებმა და მკვლელობებმა, განარისხა თალიბანი. 1994 წლის ნოემბრისთვის თალიბანი დაეპატრონა კანდარის პროვინციას. მათ უარყვეს შეთავაზება კოალიციური მთავრობის ჩამოყალიბების შესახებ და 1995 წელს დაიძრნენ ქაბულისაკენ.[87][80]:36-37
1994 წელს თალიბანის გამარჯვებებს მალევე მოჰყვა მძიმე დამარცხებები.[88] პაკისტაინი „ძლიერ მხარდაჭერას უწევდა“ თალიბანს.[89][90] ანალიტიკოსებმა თალიბანი დაახასიათეს, როგორც პაკისტანის ინტერესების დამაკმაყოფილებელი დაჯგუფება.[89] თალიბანმა ქაბულის დაბომბვა დაიწყო 1995 წელს, თუმცა მალევე უკან დაახევინა მასუდმა.[85][91] 1996 წლის 27 სექტემბერს თალიბანმა, პაკისტანის დახმარებით და საუდის არაბეთის დაფინანსებით, აიღო ქაბული და გამოაცხადა ავღანეთის ისლამური საამირო.
თალიბანის საამირო ჩრდილოეის ალიანსის წინააღმდეგ
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ავღანეთის ისლამუტი საამირო აღიარა მხოლოდ პაკისტანმა, საუდის არაბეთმა და არაბთა გაერთიანებულმა საამიროებმა. თალიბანმა თავის კონტროლირებად განაწესა ისლამის ფუნდამენტალისტური ინტერპრეტაცია, ქალებს აეკრძალათ მუშაობა, სკოლაში სიარული და სახლის დატოვება მამაკაცი ნათესავის თანხლების გარეშე.[92] პაკისტანელ ექსპერტ აჰმედ რაშიდზე დაყრდნობით, „1994-1999 წლებში 80 000-100 000 პაკისტანელი ემზადებოდა და იბრძოდა ავღანეთში“ თალიბანის მხარეს.[93][94]
მასუდი და დოსტუმი, ყოფილი მოსისხლე მტრები, გაერთიანდნენ თალიბანის წინააღმდეგ და შექმნეს ჩრდილოეთის ალიანსი.[95] მასუდის ტაჯიკურ და დოსტუმის უზბეკურ ძალებთან ერთად, გაერთიანებაში შედიოდნენ ჰაზარული და პუშტუნი ძალები აბდულ ჰაქისა და ჰაჯი აბდულ ყადირის მეთაურობით. აბდულ ჰაქმა ასევე შეკრიბა თალიბანიდან დეფექტორი პუშტუნები.[96] ყველა მხარე შეთანხმდა თანამშრომლობაზე ავღანეთის დევნილ მეფე ზაჰირ შაჰთან ერთად.[94] ჩრდილოეთის ალიანსს მხარი დაუჭირა რუსეთმა, ირანმა, ტაჯიკეთმა და ინდოეთმა. 1998 წელს თალიბანმა მაზარ-ი-შარიფი აიღო და დოსტუმს დევნილობაში წასვლა აიძულა.
გაეროზე დაყრდნობით, თალიბანი ცდილობდა ძალაუფლების კონსოლიდაციას ჩრდილოეთ და დასავლეთ ავღანეთში და ხოცავდნენ მშვიდობიან მოსახლეობას. გაეროს წარმომადგენლება განაცხადეს, რომ 1996-2001 წლებში 15 ხოვცა-ჟლეტა ჩაიდინა თალიბანმა. თალიბანი განსაკუთრებით დევნიდა შიიტ ჰაზარელებს.[97][98] 1998 წელს 3 000 თალიბანი პატიმრის სიკვდილის დასჯის საპასუხოდ, თალიბანმა დახოცა 4 000 მშვიდობიანი მაცხოვრებელი მაზარ-ი-შარიფში 1998 წელს.[99][100]
2001 წლისთვის თალიბანი აკონტროლებდა ავღანეთის 90%-ს და ჩრდილოეთის ალიანსი გამაგრებული იყო ავღანეთის ჩრდილო-დასავლეთისკენ. თალიბანის მხაარეს იბრძოდა 28 000-30 000 პაკისტანელი (ასევე პუშტუნები) და 2000-3000 ალ-კაიდას მილიტანტი.[87][101] სხვა პაკისტანელები ფრონტის კორპუსიდან იბრძოდნენ ავღანეთში, პაკისტანის არმია ასევე პირდაპირ უჭერდა მხარს თალიბანს.[90][102]
ალ-კაიდა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] მთავარი სტატია: ალ-კაიდა.1996 წლის აგვისტოს ოსამა ბინ ლადენი იძულებული გახდა დაეტოვებინა სუდანი და გადავიდა ჯალალაბადში, ავღანეთში. მან დააარსა ალ-კაიდას საერთაშორისო ქსელი 1980-იანი წლების მიწურულს, მოჯაჰიდის დასახმარებლად სსრკ-ის წინააღმდეგ, თუმცა მისი მიზნები მალე შეცვალა მთავარსარდლების დაპირისპირებებმა. იგი დაუახლოვდა მულა ომარს და ალ-კაიდას ოპერაციები გადაიტანა აღმოსავლეთ ავღანეთში, სადაც მას თალიბანი მფარველობდა.[103]
9/11-ის კომისიამ აშშ-ში დაადგინა, რომ თალიბანის მფრაველობის ქვეშ, ალ-კაიდა ავღანეთს იყენებდა საწვრთნელ, მოსამზადებელ, იარაღების საწყობ, სხვა ჯიჰადისტებთან საკოორდინაციო და ტერორისტული აქტების დასაგეგმავ ბაზად.[104] ალ-კაიდა ავღანეთში მხარს უჭერდა სხვა ორგანიზაიცებსაც. დაახლოებით 10 000-20 000 მამაკაცი გაიწვრთნა ალ-კაიდას ბაზაზე 11 სექტემბრის ტერაქტამდე, მათი უმეტესობა თალიბანის მხარეს იბრძოდა ჩრდილოეთის ალიანსის წინააღმდეგ, მცირე რაოდენობით შეუერთდნენ ალ-კაიდას.*[104]
1998 წლის აგვისტოს აშშ-ის საელჩოების დაბომბვის შემდეგ, აშშ-ის პრეზიდენტ ბილ კლინტონმა ალ-კაიდას ბაზებზე საჰაერო თავდასხმის ბრძანება გასცა. აშშ თალიბანს დიპლომატიური ზეწოლით აიძულებდა ბინ ლადენის დათმობას. 1999 წელს საერთაშორისო საზოგადოებამ თალიბანს სანქციები დააწესა და ბინ ლადენის გადაცემა მოითოხვა. თალიბანმა უარყო მოთხოვნები.
ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს (CIA) სპეციალური საქმიანობის დივიზიის პარტიზანული ჯგუფები აქტიური იყო ავღანეთში 1990-იან წლებში, ოსმა ბინ ლადენის ლიკვიდაციის ან დატყვევების მიზნით. ამ გუნდემა დაგეგმეს რამდენიმე ოპერაცია, თუმცა კლინტონისგან არ მიიღეს მათი გამოყენების ბრძანება. ავღანეთის ლიდერებთან ამ დროს ჩამოყალიბებული ურთიერთობები აუცილებელი გახდა 2001 წლის შეჭრისას.
აშშ-ის პოლიტიკის ცვლილება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ბილ კლინტონის პრეზიდენტობისას აშშ უპირატესობას ანიჭებდა პაკისტანს და 1998-1999 წლებამდე არ ჰქონდა აშკარა პოლიტიკა ავღანეთის მიმართ. მაგალითად, 1997 წელს აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის რობინ რაფაელმა მასუდს უთხრა, რომ დანებებულიყო თალიბანთან ბრძოლის მაგივრად. მასუდმა თქვა, რომ თუ ის გააკონტროლებდა თავისი ქუდის ზომის ტერიტორიას, მაშინ დაიცავდა მას თალიბანისგან.[87] ამავე დროს კლინტონის ადმინისტრაციის საგარეო პოლიტიკის უმაღლესი თანამდებობების პირები გაემგზავრნენ ჩრდილოეთ ავღანეთში, რათა დაერწმუნებინათ ჩრდილოეთის ფრონტი, არ გამოეყენებინათ მნიშვნელოვანი შანსი თალიბანის წინააღმდეგ. ისინი ითხოვდნენ ემბარგოსა და ცეცხლის შეწყვეტას, ამავე დროს პაკისტანმა დაიწყო ბერლინის საჰაერო მომარაგების მსგავსი მოქმედებები თალიბანის ძალების აღსადგენად, დაფინანსებული საუდების ფული.[105]
აშშ-ის პოლიტიკა ავღანეთის მიმართ შეიცვალა 1998 წელს აშშ-ის საელჩოს დაბომბვის შემდეგ. ოსამა ბინ ლადენს მიეწერა ტერაქტში მონაწილეობა. 1999 წელს აშშ-მ და გაერომ დაასანქცირეს თალიბანი გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1267-ის მიხედვით, რომელიც ითხოვდა ოსამა ბინ ლადენის ექსტრადაციასა და ტერორისტების ყველა ბაზის დახურვას ავღანეთში.[106] ერთადერთი კოლაბორაცია აშშ-სა და მასუდს შორის გაიმართა სწორედ ამ დროს, როცა ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო ცდილობდა ოსამა ბინ ლადენის ადგილსამყოფელის დადგენას.[107] აშშ და ევროკავშირი არ დაეხმარნენ მასუდს თალიბანთან ბრძოლაში.
2001 წელს დაიწყო ცვლილებები აშშ-ის პოლიტიკაში CIA-ის ოფიცრების დამსახურებით, რომლებიც იცნობდნენ მასუდს. CIA-ის ადვოკატებმა, ახლო აღმოსავლეთის დივიზიისა და კონტრტერორისტული ცენტრის ოფიცრებთან ერთად, დაიწყეს დოკუმენტების შედგენა პრეზიდენტი ბუშის ხელმოწერის მოსაპოვებლად, ფარული ქმედებების პროგრამისთვის ავღანეთში. ეს იყო აშშ-ის პირველი ქმედება ომის მასუდის სასარგებლოდ წასაყვანად.
ცვლილებები დაიწყო 2001 წლის აგვისტოში. ბუშის ადმინისტრაცია დათანხმდა მასუდის მხარდაჭერის გეგმას. ეროვნული უშიშროების უმაღლესი თანამდებობის პირების შეხვედრაზე გადაწყდა, რომ თალიბანს წარუდგენდნენ ულტიმატუმს ბინ ლადენისა და ალ-კაიდას სხვა ოპერატორების გადაცემის შესახებ. თუ თალიბანი უარს განაცხადებდა, აშშ ფარულ სამხედრო დახმარებას გაუწევდა ანტითალიბანურ დაჯგუფებებს. თუ ორივე მცდელობა წარუმატებელი იქნებოდა „აშშ თალიბანის რეჟიმს დამხობას ეცდებოდა უფრო პირდაპირი მოქმედებებით“.[108]
მასუდის მკვლელობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
აჰმად შაჰ მასუდი იყო გაერთიანებული ფრონტის (ჩრდილოეთის ალიანსი) ერთადერთი ლიდერი ავღანეთში 2001 წელს. ჩრდილოეთის ალიანსის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე მასუდმა დააარსა დემოკრატიული ინსტიტუტები და ხელი მოაწერა ქალთა უფლებების დეკლარაციას.[109] მასუდის ტოლერანტმა მთავრობამ მილიონობით ლტოლვილი შეიფარა, რომლებიც თალიბანის მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიებიდან გარბოდნენ.[110][111][112]
2001 წლის დასაწყისში მასუდმა და რამდენიმე სხვა ავღანელმა ლიდერმა მიმართეს ევროპის პარლამენტს ბრიუსელში და საერთაშორისო საზოგადოებას ჰუმანიტარული დახმარება სთხოვეს. ავღანეთის დელეგაციამ განაცხადა, რომ თალიბანი და ალ-კაიდა წარმოადგენდნენ „ისლამის ძალიან არასწორ აღთქმას“ და ასევე თქვეს, რომ პაკისტანისა და ოსამა ბინ ლადენის ალ-კაიდას მხარდაჭერის გარეშე მათი სამხედრო კამპანია შეუძლებელი გახდებოდა ერთ წელში. მასუდმა გამოსცა გაფრთხილება, რომ მისმა დაზვერვამ შეაგროვა ინფორმაცია გარდაუვალ მასშტაბურ თავდასხმაზე აშშ-ის გულში.[113]
2001 წლის 9 სექტემბერს ორი არაბი ბელგიური პასპორტებით, რომლებიც პოზირებდნენ, როგორც ჟურნალისტები, მოკლეს მასუდი თვითმკვლელ თავდასხმაში თახარის პროვინციაში. მასუდი დარდობდა თავის რეპუტაციაზე არაბულ და ისლამურ სამყაროებში და სურდა ოსამა ბინ ლადენის პროპაგანდის უკუგდება. ორი კაცი ადგილზე მივიდნენ მისასალმებელი წერილით ლონდონის ისლამური დაკვირვების ცენტრისგან და კონტაქტი დაამყარეს მოჯაჰიდის პარტიის ლიდერ აბდულ რასულ საიაფის მეშვეობით, რომელიც მასუდის მოკავშირე იყო. „ჟურნალისტებმა“ მიანიშნეს, რომ ისინი მასუდს დადებითად წარმოადგენდნენ. ინტერვიუს დაწყებიდან ცოტა ხანში ოპერატორმა გააქტიურა კამერაში დამალული ბომბი. აფეთქებამ მოკლა ოპერატორი და მეტალის ნაფლეთებმა მძიმედ დაჭრა მასუდი, რომელიც საავადმყოფოში თვითმფრინავით გადაყვანისას დაიღუპა. მეორე კაცი მოკლეს ცეცხლსასროლი იარაღით გაქცევის მცდელობისა.[114][115]
ოსამა ბინ ლადენმა ბრძანა მასუდის მკვლელობა, რათა გაეხარებინა თალიბანის ლიდერები, რადგან აშშ-ზე მომავალი თავდასხმები დიდ პრობლემებს წარმოშობდა თალიბანისთვის. მოგვიანებით ალ-კაიდას ჟურნალმა საუდის არაბეთში გამოსცა სტატია, რომელიც ახასიათებდა ალ-კაიდას ჩართულობას მასუდის მკვლელობაში.[116] ორმა მკვლელმა წვრთნა გაიარა ბინ ლადენის ბანაკებში და ინტერვიუმდე წასვლამდე ოსამა ბინ ლადენმა და აიმან ალ-ზავაჰიმ გააცილეს.[117][118] წერილი ინტერვიუს თხოვნით იპოვეს ალ-ზავაჰირის კომპიუტერში, ქაბულში 2001 წლის ბოლოს ჩხრეკისას.[119] თალიბანმა უარყო მკვლელობაში მონაწილეობა.[120]
11 სექტემბრის ტერაქტები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] მთავარი სტატია: 2001 წლის 11 სექტემბრის ტერორისტული აქტები.
2001 წლის 11 სექტემბერს 19 არაბმა მამაკაცმა, რომელთაგან 15 იყო საუდის არაბეთიდან, განახორციელა შეთანხმებული თავდასხმები აშშ-ში. გაიტაცეს ოთხი კომერციული რეაქტიული თვითმფრინავი.[121][122] გამტაცებლებმა, ალ-კაიდას ჰამბურგის ქსელის წევრებმა,[104] განძრახ დააჯახეს ორი თვითმფრინავი მსოფლიოს სავაჭრო ცენტრის ტყუპ კოშკებს ნიუ-იორკში, დაიღუპა ბორტზე მყოფი ყველა ადამიანი და დამატებით 2000 ადამიანზე მეტი შენებებში. ორივე შენობა დაინგრა შეჯახებიდან ორ საათში, დაინგრა და დაზიანდა ახლოს მყოფი სხვა შენობებიც. მესამე თვითმფრინავი დაეჯახა პენტაგონს, არლინგტონში, ვირჯინიაში, ვაშინგტონის კოლუმბიის ოლქთან ახლოს. მეოთხე თვითმფრინავი ჩამოვარდა მინდორში შანკსვილთან ახლოს, პენსილვანიის შტატში მას შემდეგ, რაც მგზავრებმა და ეკიპაჟმა თვითმფრინავზე კონტროლის დაბრუნება სცადეს. გამტაცებლებს ლაინერი ვაშინგტონის კოლუმბიის ოლქში მიჰყავდათ თეთრ სახლზე ან კაპიტოლიუმზე თავდასხმისთვის, ბორტზე მყოფი ყველა ადამიანი დაიღუპა. პირველადი დახმარების პირებს შორის, მათ შორის მაშველი-მეხანძრეები და პოლიციელები, 836 ადამიანი დაიღუპა, 2009 წლის მონაცემებით.[123] საერთო ჯამში 11 სექტემბრის ტერაქტებს ემსხვერპლა 2996 ადამიანი, მათ შორის 19 გამტაცებელი ტერორისტი.[123]
თავდასხმებზე პასუხისმგებელია ოსამა ბინ ლადენი და აშშ-ის სურვილი, ტერაქტებზე პასუხიმგებელი ტერორისტების პასუხისგებაში მიცემისა, გახდა ომის casus belli. ისტორიკოსი კარტერ მალკასიანი წერს, რომ „უიშვიათესად ისტორიაში ერთი კაცი იწყებს ომს.“ ბინ ლადენს სურდა აშშ-ის ავღანეთში სსრკ-ის მსგავს ომში ჩათრევა სურდა.[80]:62-64 თალიბანმა სახალხოდ დაგმო 11 სექტემბრის ტერაქტები.[124] მათ ძალიან ცუდად შეაფასეს აშშ-ის ომში ჩართვის სურვილი. აშშ-ს სჯეროდა, რომ ალ-კაიდა და თალიბანი გაუცალკევებელი ორგანიზაციები იყო, როდესაც მათ სრულიად განსხვავებული მიზნები და ლიდერები ჰყავდათ.[80]:65-70
აშშ-ის ულტიმატუმი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]11 სექტემბრის ტერაქტების შემდეგ აშშ-ის ეროვნული უშიშროების საბჭო შეთანხმდა, რომ სავარაუდოდ მათ დასჭირდებოდათ სამხედრო ოპერაციების ჩატარება ალ-კაიდასა და თალიბანის წინააღმდეგ, თუმცა დასაწყისისთვის ბუშმა გადაწყვიტა თალიბანისათვის ულტიმატუმის მიცემა.[80] პრეზიდენტის ულტიმატუმის მიხედვით თალიბანს „უნდა დაეკეტა ყველა ტერორისტების სამწვრთნელო ბანაკი, გადაეცათ ყველა ტერორისტი და მათი მხარდამჭერი და აშშ-სთვის მიეცათ წვდომა ხსენებულ ბანაკებზე, ინსპექციისათვის.“[124] იმავე დღეს ქაბულში შეიკრიბნენ სულიერი წინამძღვრები და გადაწყვიტეს აშშ-სთვის ბინ ლადენის გადაცემა, თუმცა მულა ომარმა გადაწყვიტა, რომ „ოსამას გადაცემა იქნება სამარცხვინო ჩვენთვის და ჩვენი ისლამური აზრისთვის“ და აშშ გააგრძელებდა მოთოვნებს ბინ ლადენის გადაცემის შემდეგ, რომელიც მისი თქვით უდანაშაულო იყო.[80] თალიბანმა უარყო ულტიმატუმი და განაცხადა, რომ ოსამა ბინ ლადენს იცავდა პუშტუნთა სტუმარ-მასპინძლობის კანონები.[125][126]
კვირების შემდეგ, აშშ-სა და ნატოს შეჭრის დასაწყისში, თალიბანმა მოითხოვა ბინ ლადენის ბრალის დამადასტურებელი სამხილები და განახადა, რომ ბინ ლადენს გადასცემდა მესამე სახელმწიფოს თუ აშშ შეწყვეტდა ავღანეთის დაბომბვას და დაადასტურებდა ბინ ლადენის ბრალეულობას.[127][128] ბუშს ადმინისტრაციამ მოლაპარაკებებზე უარი განაცხადა და თქვა, რომ „თალიბანმა უნდა იმოქმედოს ახლა.“[129] ფარული აშშ-ის სამხედრო ოპერაცია მალევე მალევე დაიწყო და ის ომში ოფიციალურად გადაიზარდა 2001 წლის 7 ოქტომბერს.[80]
ომის მიმდინარეობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მიმოხილვა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ომში მონაწილეობდა ორი ფრაქცია, ერთ მხარეს, აშშ, მისი მოკავშირეები და ავღანეთის ისლამური რესპუბლიკა და, მეორე მხარეს, თალიბანი, მისი მოკავშირეები და აჯანყებულები. სიტუაციას ართულებდა თალიბანის განშტოებების და სხვა ისეთი რადიკალური რელიგიური ჯგუფების არსებობაა, როგორებიცაა ალ-კაიდა და შემდგომ ისლამური სახელმწიფო, ეს ჯგუფები ხან თალიბანთან ერთად იბრძოდნენ, ხან თავიანთი მიზნებისთვის და ხან თალიბანისა და მთავრობის წინააღმდეგ.
ავღანეთის 33 მილიონიანი მოსახლეობის 80% სოფლად ცხოვრობს.[80]:12 რაც განაპირობებს, რომ ომი სასოფლო არეებში მიმდინარეობდა და ეს ასევე ტერორისტებსა და პარტიზანებს მრავალ სამალავ წერტილს აძლევდა. ავღანეთს მძიმე ზამრთრები აქვს, რაც სამხედრო ოპერაციების საშუალებას მხოლოდ ზაფხულსა და გაზაფხულზე იძლევა. ავღანეთის 99.7% მუსლიმია,[130] რასაც გავლენა აქვს როგორც თალიბანის, ისე მთავრობის იდეოლოგიებზე. ისტორიულად, ისლამი ავღან ლიდერებს ეხმარებოდა ტომთა დაპირისპირების დაძლევასა და უცხოელებისა და არამუსლიმთა წინააღმდეგ გაერთიანებაში. საუკუნეების განმავლობაში არამუსლიმთა ავღანეთში შეჭრამ განამტკიცა ავღანთა რელიგიური წინააღმდეგობის ხასიათი.[80]:17–19 ადგილობრივი ლიდერების (მოლების) გავლენა მნიშვნელოვანია ავღანეთში და ზეგავლენა აქვს როგორც ხალხზე, ისე მთავრობაზეც. მოლები ისტორიულად მნიშვნელოვანი არიან წინააღმდეგობის წარმართვაში ჯიჰადების გამოცხადებით.[80]:23–24
ავღანეთი უმეტესად ტომური წყობილებისაა, ტომურობა განსხვავებებისა და დაპირისპირებების დიდი წყაროა, ისლამისგან განსხვავებით. პუშტუნები ავღანეთის უდიდესი ეთნიკური ჯგუფია და მოსახლეობის დაახლოებით 38%-50% პროცენტს შეადგენენ..[131] პუშტუნვალი, პუშტუნების ცხოვრების ტრადიციული წესი, მართავს ტომებში გადაწყვეტილებების მიღების წესებს. ტომური ერთობა ხშირად სუსტი იყო პუშტუნვალში შუღლების მოგვარების წესის გამო. ტრადიციულად, ავღანი ლიდერები დამოკიდებული იყვნენ ტომების მიერ სასოფლო რეგიონების კონტროლზე, რადგან მათთან თანამშრომლობის გარეშე მთავრობა სუსტი და არაეფექტური იყო. ავღანები ერთგულები იყვნენ თავიანთი ტომების მიმართ და არა სახელმწიფოს მიმართ, რაც ნიშნავს, რომ ტომები ან თალიბანის მხარს იჭერდნენ ან მთავრობის, იმის მიხედვით თუ რომელი უფრო სასარგებლო იქნებოდა.[80]:19-22
მნიშვნელოვანი განსხვავებები ძალაში მაღალტექნოლოგიურ კოალიციის ჯარებსა და პარტიზან თალიბანს შორის იწვევს ასიმეტრიულ ომს. თალიბანი 1980-იან წლებში ჩამოყალიბებულ პარტიზანულ ტაქტიკებს იყენებდნენ, რაც განპირობებულია მათი ფესვებისგან, რომლებიც ანტისაბჭოთა მოჯაჰიდებისგან. მოჯაჰიდები მოქმედებდნენ 10-50 კაცისგან შემდგარ პატარა ჯგუფებში, შეიარაღებული მოძველებული (უმეტესად მოპარული) თანამედროვე იარაღებით.[80]:31 თალიბანი იყენებდა თვითმკვლელურ, სამანქანო და საგზაო ბომბებს და ახორციელებდნენ მკვლელობებს.[132] 2009 წლისთვის ასაფეთქებელი მოწყობილობები გახდა თალიბანის მთავარი იარაღი.[133] თალიბანის წევრები ასევე უერთდებოდნენ ავღანეთის სამხედრო და საპოლიციო ძალებს და თან თავს შიგნიდან ესხმოდნენ.[134]
2001-2002: შეჭრა და ადრინდელი ოპერაციები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მიუხედავად იმისა, რომ აშშ ავღანეთში ოფიციალურად 2001 წლის 7 ოქტომბერს შეიჭრა, ფარული ოპერაციები დაწყებული იყო 11 სექტემბრის თავდასხმიდან 15 დღის შემდეგ, როცა აშშ-ის CIA-ის სპეციალური აქტივობის დივიზიის ოპერატორები შევიდნენ ჩრდილეთ ავღანეთში და იქ შექმნეს საკავშირო გუნდები.[135] ისინი დაუკავშირდნენ ჩრდილოეთის ალიანსს ფანჯშირის ხეობაში, ქაბულის ჩრდილოეთით.[136] ოქტომბერში ავღანეთში CIA-სთან და ჩრდილოეთის ალიანსთან სათანამშრომლოდ ჩავიდა აშშ-ის სპეცდანიშნულების ძალების 12-კაციანი ჯგუფი.[136] რამდენიმე კვირაში ჩრდილოეთის ალიანსმა, აშშ-ის სახმელეთო და საჰაერო ძალების დახმარებით, თალიბანი განდევნა რამდენიმე მნიშვნელოვანი ქალაქიდან.[137][138] თალიბანი, რომელიც აშშ-ის საჰაერო მხარდაჭერის ძალებს ვერ უძლებდა, ყუნდუზის პროვინციაში გამაგრდა.[80]:70-75
აშშ შეჭრისას არ იყო მარტო, მას ეხმარებოდა გაერთიანებული სამეფო და კიდევ ათზე მეტი სახელმწიფო.[139][140][140][141] აშშ-მ და მოკავშირეებმა განდევნეს თალიბანი და ააშენეს სამხედრო ბაზები ავღანეთის ყველა დიდ ქალაქთან ახლოს. ალ-კაიდას და თალიბანის წევრების უმეტესობა ვერ დაიჭირეს, მათი ნაწილი მეზობელ პაკისტანში გაიქცა, დანარჩენებმა კი დაუსახლებელ და ნაკლებად დასახლებულ მთებს შეაფარეს თავი.[142] 2001 წლის 20 დეკემბერს გაერომ შექმნა საერთაშორისო უშიშროების მხარდაჭერის ძალა (ISAF), იმ მიზნით, რომ მშვიდობა და უშიშროება შეენარჩუნებინათ ქაბულსა და მიმდებარე ტერიტორიებზე.[143] ძალის მანდატი პირველ წლებში არ გასცდენია ქაბულის ტერიტორიას.[144] 18 სახელმწიფო იყო ჩართული ძალის შემადგენლობაში 2022 წლის თებერვალში.
ვინ გახდებოდა ავღანეთის პოლიტიკური ლიდერი გახდებოდა, გახდა მნიშვნელოვანი პოლიტიკური საკითხი. ბონის კონფერენციაზე ავღანეთის დროებითი მთავრობის მეთაური გახდა ჰამიდ ქარზაი, რომელიც 2002 წლის ლოია ჯირგას შემდეგ გახდა ავღანეთის გარდამავალი მთავრობა. შეთანხმებამ შემოიტანა წესები, რომლებიც სახელმწიფოს დემოკრატიის გაზრდაში უნდა დახმარებოდა.[145]
ქარზაის პრეზიდენტობამდე აღზევების შემდეგ თალიბანმა სცადა პირობებით დანებება. არსებობს ორი განსხვავებული პოზიცია. პირველის მიხედვით, ხელშეკრულება, რომელსაც სავარაუდოდ მულა ომარმა მოაწერა ხელი, ითვალისწინებდა თალიბანის დანებებას იმუნიტეტის სანაცვლოდ. ხოლო მეორის მიხედვით ეს ხელშეკრულება ვიწროდ იყო ფოკუსირებული ყანდაარის დანებებაზე. სხვა მხრივ, თალიბანური წყაროები ამტკიცებენ, რომ მულა ომარი არ ყოფილა ამ შეთანხმების ნაწილი და არ აპირებდა ყანდაარის ხელიდან გაშვებას. მიუხედავად იმისა თუ რა იყო რეალობა, აშშ-მ ვეტო დაადო მოლაპარაკების ყველა მცდელობას. შედეგად თალიბანი დაიმალა. ომარი გაუჩინარდა, გაიქცა ან ავღანეთის სხვა ნაწილებში, ან პაკისტანში. ბევრი მებრძოლი დანებდა და ჩაბარდა კოალიციის ძალებს. ლიდერების უმეტესობა და ათასობით მებრძოლი გაიქცა პაკისტანში. უცნობია აჯანყება გადაწყვეტილი ჰქონდა თუ არა თალიბანს ამ დროს.[80]:74-84 თალიბანი იმალებოდა ავღანეთის სამხრეთ პროვინციებში: ყანდაარში, ზაბულში, ჰილმენდსა და ურუზგანში.[146]
ნოემბრის მიწურულისათვის ბინ ლადენი იმყოფებოდა ტორა ბორას გამაგრებულ საწვრთნელ ბაზაზე. ტორა ბორას ბრძოლა დაიწყო 6 დეკემბერს. ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს გუნდი, ტომების მილიციასთან ერთად მიჰყვა ბინ ლადენს ბაზამდე და დაიწყეს საჰაერო მხარდაჭერის გამოძახება ბაზის გასაწმენდად, მათ მალე სპეციალური ძალების დანაყოფებიც შეუერთდნენ. სადაზვერვო სააგენტომ მოითხოვა აშშ-ის არმიის რეინჯერებისა და საზღვაო ქვეითების გაგზავნა, რაზეც უარით უპასუხეს. ბინ ლადენმა პაკისტანში გაქცევა მოახერხა.[80]:84-87
შეჭრა წარმატებული იყო კოალიციისთვის, სულ 12 ამერიკელი სამხედრო დაიღუპა ოქტომბრიდან მარტამდე, შედარებისთვის, იმავე პერიოდში 15 000 თალიბანის მებრძოლი დაიღუპა ან ტყვედ ჩავარდა. ქარზაი იყო პატივცემული, ლეგიტიმური და ქარიზმატული ლიდერი, თუმცა ისტორიკოს მალკასიანის აზრით, ბინ ლადენის ვერ დაჭერა და თალიბანთან მოლაპარაკების არ გამართვა და მათი ახალ მთავრობაში ჩაურთველობა იყო შეცდომები, რამაც აშშ ბინ ლადენის ნანატრ ხანგრძლივ ომში ჩაითრია.[80]:86-88
2003-2005: თალიბანის აღორძინება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
კოალიციის შეცდომები, თალიბანი იწყებს რეორგანიზაციას
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თავდაპირველი წარმატების შემდეგ ამერიკის შეერთებულ შტატებს ავღანეთში არ ჰქონდა მკაფიო მიზანი ტერორიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის ამოცანების გარდა, რაც თალიბანისა და ალ-კაიდას ლიდერების პოვნას და დაჭერას მოიცავდა. ავღანეთის აღმშენებლობას თავდაპირველად ეწინააღმდეგებოდა ბუშის ადმინისტრაცია, მაგრამ როცა აშშ ავღანეთიდან არ გავიდა, ეს იდეა ნელ-ნელა იქცა დარჩენის ერთ-ერთ არგუმენტად. 2002 წლის აპრილში, ჯორჯ ბუშმა გამოაცხადა სურვილი ავღანეთის აღდგენისთვის ემუშავა, აშშ ასევე ცდილობდა დემოკრატიისა და ქალთა უფლებების დამკვიდრებას ავღანეთში. საერთაშორისო საზოგადოებამაც შეიტანა საკუთარი წვლილი ავღანეთის განვითარების პროცესში, რომელიც ორიენტირებული იყო დახმარებაზე და ავღანეთში სამთავრობო ინსტიტუტების შექმნაზე. აშშ-ის აღდგენის ძალისხმევა ასევე მოიცავდა განათლების, ჯანდაცვისა და ადგილობრივი თემების განვითარებას. 2002 წლის დასაწყისში აშშ-მ მხარი დაუჭირა ავღანეთის შეიარაღებული ძალების შექმნას და დააფინანსა კიდეც იგი. თუმცა ეს პროცესი ნელა მიმდინარეობდა, სხვადასხვა ინტერესების დაპირისპირებისა და იმ რწმენის გამო, რომ თალიბანი აღარ იყო საფრთხე. ბუშის ადმინისტრაციის ზოგიერთი წევრი ამჯობინებდა ჩრდილოეთის ალიანსის გამოყენებას სამხედრო ძალად, ვიდრე ახალი არმიის შექმნას. შედეგად, ავღანეთის შეიარაღებულმა ძალებმა მეორე პლანზე გადაინაცვლა, ის არასათანადოდ იყო მომზადებული და აღჭურვილი, რაც თალიბანის გაძლიერების საფუძველი გახდა.[80]:89-105
2002-2004 წლებში, თალიბანის ზოგიერთი წევრი დაუკავშირდა ჰამიდ ქარზაის მოლაპარაკებების წამოწყების მიზნით, თუმცა აშშ მკაცრად ეწინააღმდეგებოდა ამას და უზრუნველყო, რომ თალიბანის ყველა ლიდერი შავ სიაში მოხვედრილიყო, რათა ავღანეთის მთავრობას მათთან მოლაპარაკების უფლება არ ჰქონოდა. ისტორიკოსი კარტერ მალქასიანი ამტკიცებს, რომ იმ პერიოდში თალიბანთან მოლაპარაკებები ეფექტური იქნებოდა, თუმცა აშშ-ის ზედმეტი თავდაჯერება და ქედმაღლობა ამის ხელისშემშლელი აღმოჩნდა. მან ასევე აღნიშნა, რომ ინფორმაცია თალიბანის შესაძლო გაძლიერების შესახებ უკვე არსებობდა, მაგრამ უგულებელყოფილი იყო.[80]:106-111 თალიბანის ზოგიერთი ლიდერი განიხილავდა პოლიტიკურ პროცესში ჩართვას და ამ საკითხზე შეხვედრებიც იმართებოდა 2004 წლამდე, თუმცა საბოლოო გადაწყვეტილება ვერ მიიღეს.[147]:19
თალიბანის დაჯგუფებების უფრო მასშტაბური ორგანიზაციის პირველი მცდელობა მოხდა 2002 წლის აპრილში, ავღანეთის სამხრეთში. შურა ჩამოყალიბდა გირდი ჯანგალში, ჰილმანდის საზღვართან მდებარე ლტოლვილთა ბანაკში, სადაც ყოფილი თალიბანელი მოხელეები იყრიდნენ თავს. შურა ოპერირებდა სამხრეთის პროვინციებში: ყანდაარში, ჰილმენდში, ზაბულსა და ურუზგანში. ის შედგებოდა 23 ჯგუფისგან, თითოეულში დაახლოებით 50 პირი, ჯამში დაახლოებით 1150 მებრძოლი. 2001 წელს პაკისტანის ჩრდილოეთ ვაზირისტანის რეგიონში ჯალალედინ ჰაკანიმ დაიწყო ჰაკანის ქსელის ორგანიზება. 2002 წლის დასაწყისში მათი საბრძოლო ძალა შეადგენდა დაახლოებით 1400 მებრძოლს და 2002 წლის მეორე ნახევარში მათ ჰქონდათ მცირე აქტივობა პაქტიისა და ხოსტის პროვინციებში. მათ შეუერთდნენ ალ-კაიდას წევრებიც. ოპერაცია ჯაკანა, ოპერაცია კონდორი და სხვა მცდელობები თალიბანის ავღანეთიდან განდევნას ისახავდა მიზნად, თუმცა შედეგები არაერთგვაროვანი იყო.[147]:25-29
2002-2005 წლებში თალიბანი ხელახლა ორგანიზდა და ახალი თავდასხმებისათვის გეგმები შეიმუშავა. კოალიციური ძალების მხრიდან ტერორისტების ძიებაზე ზეწოლამ გამოიწვია გადამეტებული ქმედებები, რამაც თალიბანისადმი ადგილობრივების მხარდაჭერა გაზარდა. კოალიციური ჯარები ხშირად გადიოდნენ ოპერაციებზე საეჭვო წყაროებიდან მიღებული ინფორამციის საფუძველზე, ერთხელ კი შეცდომაში შეიყვანეს სამიზნის პოლიტიკურმა მოწინააღმდეგეებმა. თალიბანის ან ალ-კაიდას ლიდერები იშვიათად ვარდებოდნენ ტყვედ; დაკავებულთა უმეტესობა დაბალი რანგის მებრძოლები იყვნენ იყვნენ, რომლებსაც მნიშვნელოვანი ინფორმაცია არ გააჩნდათ. ბევრი სამოქალაქო პირი დაიღუპა, მათ შორის საქორწილო ცერემონიალზე, რომელიც თალიბანის შეკრებად მიიჩნიეს. კოალიციის ძალების განმეორებითმა შეცდომებმა ხელი შეუწყო თალიბანის რეკრუტირებას. თალიბანის არაერთი ლიდერი, რომელმაც იარაღი დაყარა და მშვიდობიანი ცხოვრება არჩია, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც პრეზიდენტმა ქარზაიმ ამნისტია გამოაცხადა, მაინც ხდებოდნენ აშშ-ისა და ავღანეთის მთავრობის ზოგიერთი სტრუქტურის მხრიდან დაკითხვებისა და სხვა ღონისძიებების სამიზნეები. 2004 წლისთვის, თალიბანის ლიდერების უმეტესობა პაკისტანში გადაიხვეწა, სადაც აფარებდნენ თავს. მალქასიანი ამტკიცებს, რომ აშშ-ის არასწორმა ნაბიჯებმა მნიშვნელოვანი ბიძგი მისცა თალიბანს, განსაკუთრებით ტერორიზმთან მტკიცე ბრძოლა და 11 სექტემბრის შურისძიებაზე ორიენტირებული პოლიტიკა. თუმცა ის დასძენს, რომ მხოლოდ ეს ქმედებები არ იყო საკმარისი ომის განახლებისთვის, რადგან თალიბანი მაინც აღდგებოდა ისეთი ლიდერების, როგორიც იყვნენ მულა ომარი და ჯალალედინ ჰაკანი დამსახურებით, რომლებიც არასდროს უარყოფდნენ შეიარაღებულ წინააღმდეგობას.[80]:119-123
ბრძოლები იმატებს
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2003 წლის დასაწყისში ქალაქებსა და სოფლებში გამოჩნდა თალიბანისა და სხვა ჯგუფების მიერ გავრცელებული ბროშურები, რომლებიც მოუწოდებდნენ მორწმუნე მუსლიმებს, აჯანყებულიყვნენ აშშ-ის ძალებისა და სხვა უცხოელი ჯარისკაცების წინააღმდეგ საღვრთო ომში.[148] 2003 წლის 27 იანვარს, ოპერაცია მანგუსტის მსვლელობისას, აშშ-ის ძალებმა გაწმინდეს ადი-გარის გამოქვაბულების კომპლექსი, რომელიც სპინ-ბოლდაკის ჩრდილოეთით 25 კმ-ში მდებარეობს.[149] 2003 წლის მაისში თალიბანის უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარემ, აბდულ სალამმა, გამოაცხადა, რომ თალიბანი დაბრუნდა, გადაჯგუფდა, გადაიარაღდა და მზად იყო პარტიზანული ომისთვის აშშ-ის ძალების ავღანეთიდან განსადევნად.[150] ამავდროულად, ამერიკელთა ყურადღება ავღანეთიდან სხვა მიმართულებით გადავიდა, როდესაც აშშ-ის ძალები ერაყში შეიჭრნენ 2003 წლის მარტში.[151]
თალიბანი კოალიციის წინააღმდეგ დიდ შეტევას ფარულად ამზადებდა. ძალების მოსაკრებად მომზადება რამდენიმე წელი გაგრძელდა. შეტევის ხელმძღვანელობა მულა დადულას დაევალა. დადულა ეფექტური, მაგრამ სასტიკი მეთაური იყო. სწორედ მას მიეწერება 2004 წლიდან თვითმკვლელი ტერორისტების ფართო გამოყენების დანერგვა, რადგან მანამდე თალიბანი არ იყენებდა თვითმკვლელობითი ტერაქტის აქტებს; ეს მანამდე ალ-კაიდას ტაქტიკას წარმოადგენდა. პაკისტანში არსებული მედრესეების ქსელი, რომელიც ავღანელ ლტოლვილებს ემსახურებოდა, უზრუნველყოფდა ექსტრემისტი რეკრუტების მუდმივ ნაკადს, რომლებიც მზად იყვნენ სიკვდილისთვის.[80]:125–127
2003 წლის ზაფხულის განმავლობაში თალიბანის თავდასხმების სიხშირე თანდათან გაიზარდა. რეიდების, ჩასაფრებებისა და სარაკეტო თავდასხმების შედეგად დაიღუპა ათობით ავღანელი სამთავრობო ჯარისკაცი, არასამთავრობო ჰუმანიტარული ორგანიზაციების თანამშრომელი და რამდენიმე ამერიკელი სამხედრო. პარტიზანული თავდასხმების გარდა, თალიბანის მებრძოლებმა დაიწყეს ძალების კონცენტრირება ზაბულის პროვინციაში, დეი-ჩოპანის რაიონში. თალიბანმა გადაწყვიტა იქ გამაგრებულიყო. ზაფხულის განმავლობაში იქ 1000-მდე პარტიზანი გადავიდა. 2003 წლის აგვისტოში დაიღუპა 220-ზე მეტი ადამიანი, მათ შორის ათობით ავღანელი პოლიციელი.[152] 2003 წლის 11 აგვისტოს ნატომ აიღო კონტროლი ISAF-ზე.[153]
თალიბანის ლიდერმა მულა ომარმა მოძრაობის რეორგანიზაცია დაიწყო და 2003 წელს წამოიწყო ამბოხება მთავრობისა და ISAF-ის წინააღმდეგ.[154][155] 2003 წლის მეორე ნახევრიდან და 2004 წლის განმავლობაში თალიბანი კიდევ გააქტიურდა; თავდაპირველად ვრცელდებოდა „ღამის წერილები“, რასაც მოჰყვა სამთავრობო მოხელეებისა და მათთან თანამშრომელი სოფლის უხუცესების გატაცებები და მკვლელობები, რამაც სოფლებში შიში დათესა. ასევე გადაწვეს სამთავრობო სკოლები და კლინიკები.[147]:34
2004 წლის ზაფხულში ოპერაცია ასბერის პარკის მეშვეობით დეი-ჩოპანის რაიონი თალიბანისგან გაიწმინდა.[156] 2004 წლის ბოლოს, მაშინ მიმალვაში მყოფმა თალიბანის ლიდერმა მულა ომარმა გამოაცხადა ამბოხება „ამერიკისა და მისი მარიონეტების“ წინააღმდეგ „ქვეყნის სუვერენიტეტის აღსადგენად“.[157] 2004 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების ჩაშლა თალიბანის მთავარი სამიზნე იყო, თუმცა მათ მხოლოდ 20 რაიონსა და 200 სოფელში მოახერხეს კენჭისყრისთვის ხელის შეშლა. პრეზიდენტად არჩეულ იქნა ჰამიდ ქარზაი, ხოლო ავღანეთს ეწოდა ავღანეთის ისლამური რესპუბლიკა.[147]:40
2005 წლის ივნისის ბოლოდან ივლისის შუა რიცხვებამდე აშშ-ის ზღვის ლომებმა (SEALs) განახორციელეს ოპერაცია წითელი ფრთები ქუნარის პროვინციაში. მისია მიზნად ისახავდა აჰმად შაჰის მიერ მართული ადგილობრივი თალიბანის განადგურებას, რათა ხელი შეწყობოდა სტაბილურობასა და ავღანეთის პარლამენტის 2005 წლის სექტემბრის არჩევნებს. ოპერაცია კოალიციისთვის პიროსის გამარჯვება აღმოჩნდა: გადარჩა მხოლოდ ერთი სპეცრაზმელი (რაც ასახულია 2013 წლის ფილმში „გადარჩენილი“), ხოლო 19 დაიღუპა.[158][159] რამდენიმე კვირის შემდეგ ოპერაცია ვეშაპთმჭერებმა მიაღწია აღნიშნულ მიზანს. თალიბანის აქტივობა მკვეთრად შემცირდა, ხოლო შაჰი მძიმედ დაიჭრა. ამის შემდეგ შაჰმა ვერ შეძლო რაიმე მნიშვნელოვანი ოპერაციის ჩატარება ქუნარში ან მეზობელ პროვინციებში.[159][160]
2005 წლის ბოლოსთვის თალიბანმა ავღანეთის სამხრეთით რამდენიმე სოფელზე დაიბრუნა კონტროლი, ძირითადად იმიტომ, რომ მოსახლეობა უკმაყოფილო იყო მთავრობისგან დაუხმარებლობით და იმედოვნებდა, რომ თალიბანის მმართველობის ქვეშ ცხოვრება უკეთესი იქნებოდა. თალიბანის მრავალწლიანი გეგმა ნაყოფს იძლეოდა. ამის საპირისპიროდ, მთავრობა ძალიან სუსტ პოზიციაში იყო. პოლიციას ფინანსები აკლდა და საშუალოდ ერთ რაიონში მხოლოდ 50 ოფიცერი იყო. ზოგიერთ რაიონში სამთავრობო წარმომადგენლობა საერთოდ არ არსებობდა. ავღანეთის მილიციის უმეტესობა (დაახლოებით 100 000 კაცი) დემობილიზებული იყო საერთაშორისო ზეწოლის გამო, რათა შექმნილიყო რეგულარული არმია. თუმცა არმია ჯერ კიდევ მცირერიცხოვანი იყო. ამ ფაქტორებმა, ტომობრივი დაპირისპირების ზრდასთან ერთად, იდეალური პირობები შექმნა თალიბანის დაბრუნებისთვის.[80]:134-136
2006-2009: ესკალაცია და NATO-ს თავმოყრა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]აჯანყებულების თავდასხმები ოთხმადაგ გაიზარდა 2002-იდან 2006 წლამდე,[161] 2007 წლის ბოლოს ავღანეთში თალიბანის მიერ კონტროლის აღდგენის სერიოზულ საფრთხეში იყო, მიუხედავად იმისა, რომ ავღანეთში 40 000 ISAF მებრძოლი იმყოფებოდა.[162]
აი, თქვენ მიერ მოწოდებული სექციის თარგმანი ვიკიპედიის ფორმატში:
კოალიციის დივერსიფიკაცია და თალიბანის თავდასხმა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2006 წლის იანვრიდან ISAF-ის მრავალეროვნულმა კონტინგენტმა სამხრეთ ავღანეთში აშშ-ის ჯარების ჩანაცვლება დაიწყო. ძალების ბირთვს გაერთიანებული სამეფო შეადგენდა, ავსტრალიასთან, კანადასთან, ნიდერლანდებთან და ესტონეთთან ერთად.[163][164][165][166][167] 2006 წლის იანვარში NATO-ს ყურადღება სამხრეთ ავღანეთზე იყო მიმართული, კონკრეტულად პროვინციული სარეკონსტრუქციო ჯგუფების (PRT) ფორმირებაზე. ადგილობრივი თალიბანი ლიდერები წინააღმდეგობის გაწევის პირობას დებდნენ.[168] ვინაიდან კანადას ყანდაარში სურდა განლაგება, გაერთიანებულ სამეფოს ჰილმენდის პროვინცია ერგო. ჰილმენდი ყაყაჩოს წარმოების ცენტრი იყო, ამიტომ იგი კარგ რეგიონად ჩანდა ნარკოტიკების წინააღმდეგ ბრძოლაზე ორიენტირებული ბრიტანელებისთვის. პუშტუნ ადგილობრივებს არასოდეს დავიწყებიათ 1880 წლის მაივანდის ბრძოლა, რომელიც ჰილმენდის პროვინციის მახლობლად მოხდა; გავრცელებული იყო ჭორი, რომ ბრიტანელები ამ ბრძოლაში დამარცხების გამო შურისძიებას ცდილობდნენ. ბრიტანელებს ეს ომი დიდი ხნის წინ დავიწყებული ჰქონდათ, მაგრამ ადგილობრივ მოსახლეობაში ეს ფაქტორი მნიშვნელოვანი წინააღმდეგობის წყარო გახდა.[80]:138-142
დაზვერვა მიუთითებდა, რომ თალიბანი 2006 წლის ზაფხულში სასტიკ კამპანიას აპირებდა. კოალიციის გენერლებმა ეს ინფორმაცია ხელმძღვანელობას გადასცეს, თუმცა გადაწყვეტილების მიმღებებმა გაფრთხილება უგულებელყვეს. აშშ-ის ყურადღება ერაყზე იყო გადატანილი, ხოლო თავდაცვის მდივანი რამსფელდი უფრო მეტად ავღანეთის არმიის ხარჯების შემცირებით იყო დაინტერესებული, ვიდრე მისი ეფექტურობით. 70 000 ჯარისკაციდან, რომელიც ავღანეთის არმიას უნდა ჰყოლოდა, მხოლოდ 26 000 ირიცხებოდა ჯარში.[80]:138-142
კოალიციის მიერ 2006 წლის გაზაფხულსა და ზაფხულში ჩატარებული მოქმედებები მოიცავდა ოპერაციებს: ოპერაცია მთის დარტყმა, ოპერაცია მედუზა, ნიდერლანდურ-ავსტრალიურ შეტევას, ფანჯვაის ბრძოლას, ოპერაცია მთის რისხვა და ოპერაცია შავარდნის მწვერვალი. კოალიციამ ტაქტიკურ გამარჯვებებს მიაღწია, თუმცა თალიბანი არსებობას განაგრძობდა.
2006 წლის 29 მაისს, ქაბულში, აშშ-ის სამხედრო სატვირთო ავტომანქანამ კონტროლი დაკარგა და სამოქალაქო მანქანებს შეეჯახა, რის შედეგადაც ერთი ადამიანი დაიღუპა და ექვსი დაშავდა. შემთხვევამ ხალხის განრისხება და არეულობა გამოიწვია, რაც მთელი დღე გაგრძელდა და 20 დაღუპულითა და 160 დაშავებულით დასრულდა. აშშ-ის წარმომადგენლის განცხადებით, როდესაც დაახლოებით 400-კაციანი ბრბოდან ქვების სროლა დაიწყეს და ცეცხლი გახსნეს, ამერიკელმა ჯარისკაცებმა იარაღი „თავდაცვის მიზნით“ გამოიყენეს. ქაბულში Financial Times-ის კორესპონდენტმა აღნიშნა, რომ ეს იყო 2004 წლიდან მოყოლებული „უკმაყოფილების ტალღისა“ და „უცხოელების მიმართ მზარდი მტრობის“ გამოხატულება.[169][170]
გაერთიანებული სამეფოს ქმედებები 2007 წლის დასაწყისში მოიცავდა ოპერაციებს: ოპერაცია ვულკანი, ოპერაცია აქილევსი და ოპერაცია ლასტაი კულანგი. გაერთიანებული სამეფოს თავდაცვის სამინისტრომ ასევე გამოაცხადა ავღანეთში ბრიტანული ჯარების რაოდენობის 7700-მდე გაზრდის განზრახვის შესახებ.[171]
2007 წლის 4 მარტს, ნანგარჰარის პროვინციაში, შინვარის რაიონში, აშშ-ის საზღვაო ქვეითებმა ბომბით ჩასაფრების საპასუხოდ სულ მცირე 12 მშვიდობიანი მოქალაქე მოკლეს და 33 დაჭრეს.[172] ეს მოვლენა ცნობილი გახდა როგორც შინვარის ხოცვა-ჟლეტა.[173] 120 კაციან საზღვაო ქვეითთა ქვედანაყოფს ავღანეთის დატოვება უბრძანეს, რადგან ინციდენტმა სერიოზულად დააზიანა ურთიერთობა ადგილობრივ მოსახლეობასთან.[174]
ზაფხულის განმავლობაში ნატოს ძალებმა ტაქტიკურ გამარჯვებას მიაღწიეს ჩორას ბრძოლაში (ურუზგანის პროვინცია), სადაც ნიდერლანდებისა და ავსტრალიის ISAF-ის ძალები იყვნენ განლაგებული.
დეკემბერში გაიმართა მუსა-ყალას ბრძოლა, რომელშიც მთავარ დამრტყმელ ძალას ავღანური შენაერთები წარმოადგენდნენ, ბრიტანული ძალების მხარდაჭერით.[175] თალიბანის ძალები იძულებულნი გახდნენ ქალაქი დაეტოვებინათ.
2008 წლის 13 ივნისს თალიბანმა აჩვენა თავისი მზარდი ძალა ყანდაარის ციხიდან ყველა პატიმრის გათავისუფლებით. ოპერაციის შედეგად 1200 პატიმარი გათავისუფლდა, რომელთაგან 400 თალიბანის წევრი იყო, რაც ნატოსთვის დიდ სირცხვილად იქცა.[176] 2008 წლის ბოლოსთვის თალიბანმა, როგორც ჩანს, გაწყვიტა დარჩენილი კავშირები ალ-კაიდასთან.[177] აშშ-ის სამხედრო დაზვერვის მაღალჩინოსნების თქმით, ავღანეთში ალ-კაიდას 100-ზე ნაკლები წევრი იყო დარჩენილი.[178]
2009 წლის ივნისში ჰილმენდში ჩატარდა ოპერაცია ხმლის დარტყმა.[179] მას წინ უძღოდა ბრიტანელების მიერ მართული ოპერაცია პანტერის კლანჭი იმავე რეგიონში, რომელიც მიზნად ისახავდა არხებსა და მდინარეებზე გადასასვლელების კონტროლს ISAF-ის გრძელვადიანი ოპერაციების უზრუნველსაყოფად.[180]
2009 წლის 4 სექტემბერს, ყუნდუზის პროვინციის კამპანიის დროს, ნატომ განახორციელა დამანგრეველი საჰაერო იერიში ყუნდუზიდან სამხრეთ-დასავლეთით 7 კილომეტრში, სადაც თალიბანის წევრებმა სამოქალაქო სატვირთოები გაიტაცეს. იერიშის შედეგად დაიღუპა 179-მდე ადამიანი, მათ შორის 100-ზე მეტი მშვიდობიანი მოქალაქე.[181]
2009 წლის დეკემბერში, ჩაპმენის ბაზაზე (რომელსაც ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო იყენებდა ინფორმაციის შესაგროვებლად და დრონებით თავდასხმების კოორდინაციისთვის) განხორციელებული თავდასხმის შედეგად CIA-ის რვა თანამშრომელი დაიღუპა.[182]
სამხედროების რაოდენობის ზრდა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
2007 წლის მარტში აშშ-მ დამატებით 3500 ჯარისკაცი განათავსა ავღანეთში, თუმცა დისლოკაციის ტემპი დაბალი იყო ერაყში არსებული პრიორიტეტების გამო.[183][184] 2008 წლის პირველ ხუთ თვეში აშშ-ის ჯარების რაოდენობა ავღანეთში 80%-ზე მეტით გაიზარდა, დამატებით 21 643 ჯარისკაცის გაგზავნით საერთო რაოდენობა იანვარში არსებული 26 607-დან ივნისში 48 250-მდე გაიზარდა.[185] 2008 წლის სექტემბერში აშშ-ის პრეზიდენტმა ჯორჯ უოკერ ბუშმა გამოაცხადა ერაყიდან 8 000-ზე მეტი ჯარისკაცის გამოყვანისა და ავღანეთში კონტინგენტის კიდევ 4 500-ით გაზრდის შესახებ.[186] იმავე თვეში გაერთიანებულმა სამეფომ მე-100 სამხედრო დანაკარგი განიცადა ომის დაწყების დღიდან.[187]
2009 წლის იანვარში, 2008 წლის აშშ-ის საპრეზიდნეტო არჩევნებში პრეზიდენტად ბარაკ ობამას არჩევის შემდეგ, ამერიკის ხელმძღვანელობა შეიცვალა. იმავე თვეში აშშ-ის ჯარისკაცები, ავღანეთის ფედერალურ გვარდიასთან ერთად, ლოგარის, მაიდან-ვარდაკის და ქუნარის პროვინციებში შევიდნენ. ეს ჯარები წარმოადგენდნენ ძალების გაძლიერების პირველ ტალღას, რომელიც თავდაპირველად პრეზიდენტმა ბუშმა ბრძანა, ხოლო პრეზიდენტმა ობამამ გაზარდა.[188] 2009 წლის თებერვლის შუა რიცხვებში გამოცხადდა, რომ დამატებით 17 000 ჯარისკაცი განლაგდებოდა ორი ბრიგადისა და დამხმარე ნაწილების სახით; მათ შორის იყო აშშ-ის საზღვაო ქვეითთა კორპუსის მე-2 საექსპედიციო ბრიგადა (დაახლოებით 3 500 სამხედრო) და მე-2 ქვეითი დივიზიის მე-5 ბრიგადა, „სტრაიკერის" ბრიგადა (დაახლოებით 4 000 სამხედრო).[189] ISAF-ის სარდალი, გენერალი დეივიდ მაკკირნანი ითხოვდა 30 000-მდე დამატებით ჯარისკაცს, რაც ფაქტობრივად გააორმაგებდა არსებულ კონტინგენტს.[190] 23 სექტემბერს, გენერალ მაკკრისტალის საიდუმლო მოხსენებაში ნათქვამი იყო, რომ წარმატებული ამბოხების საწინააღმდეგო სტრატეგიისთვის საჭირო იქნებოდა 500 000 ჯარისკაცი და ხუთი წელი.[191]
2009 წლის 1 დეკემბერს ბარაკ ობამამ გამოაცხადა, რომ აშშ კიდევ 30 000 ჯარისკაცს გაგზავნიდა ავღანეთში.[192] აშშ-ის ომის საწინააღმდეგო ორგანიზაციებმა ამაზე სწრაფი რეაგირება მოახდინეს და 2 დეკემბერს მრავალ ქალაქში საპროტესტო აქციები გაიმართა.[193] ბევრმა მომიტინგემ ჯარების გაზრდის შესახებ გადაწყვეტილება ვიეტნამის ომის გაფართოებას შეადარა ჯონსონის ადმინისტრაციის დროს.[194]
აშშ-ის ქმედებები პაკისტანის წინააღმდეგ
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ომის პირველ წლებში პაკისტანი აშშ-ის მყარ მოკავშირედ განიხილებოდა და მის მიერ თალიბანის მხარდაჭერაზე ნაკლები ყურადღება მახვილდებოდა. პაკისტანი ასევე დაეხმარა აშშ-ს ალ-კაიდას არაერთი მაღალჩინოსნის ხელში ჩაგდებაში, მათ შორის იყო ხალიდ შეიხ მუჰამედი. თუმცა, შიდა დონეზე პაკისტანი თალიბანს მნიშვნელოვან დაფინანსებას, თავშესაფრებსა და პოლიტიკურ მხარდაჭერას სთავაზობდა. პაკისტანში საზოგადოებრივი აზრი მკვეთრად თალიბანის სასარგებლოდ იხრებოდა, ხოლო აშშ-ის ინტერვენცია ნეგატიურად აღიქმებოდა. მთავრობას არ შეეძლო თალიბანის განდევნა, რადგან შიშობდა არ გამოეწვია საშინაო კონფლიქტი. ამრიგად, თალიბანი აგრძელებდა პაკისტანის, როგორც ოპერაციული ბაზისა და უსაფრთხო თავშესაფრის გამოყენებას ძალების აღსადგენად.[80]:129-132
ამერიკის შეერთებული შტატები 2004 წლიდან იყენებდა დრონების დარტყმებს პაკისტანში, რაც დაიწყო ტომების მმართველობის ფედერალურ ზონაში თალიბანისა და ალ-კაიდას მებრძოლების წინააღმდეგ.[195][196]
2008 წლის ზაფხულში პრეზიდენტმა ჯორჯ უოკერ ბუშმა გამოსცა განკარგულება, რომელიც პაკისტანში მებრძოლების წინააღმდეგ რეიდების ჩატარების უფლებას იძლეოდა. პაკისტანმა განაცხადა, რომ არ დაუშვებდა უცხოურ ძალებს თავის ტერიტორიაზე და მკაცრად დაიცავდა საკუთარ სუვერენიტეტს.[197] სექტემბერში პაკისტანის სამხედრო ხელმძღვანელობამ განაცხადა, რომ გასცა ბრძანება „ცეცხლის გახსნის“ შესახებ იმ ამერიკელი ჯარისკაცების მიმართ, რომლებიც საზღვარს გადაკვეთდნენ ამბოხებულების დევნის მიზნით.[198]
2008 წლის 3 სექტემბერს აშშ-ის სპეცდანიშნულების რაზმების წეცრები ვერტმფრენებით დაეშვნენ და თავს დაესხნენ სამ სახლს პაკისტანში. პაკისტანმა დაგმო ეს ქმედება და მას „პაკისტანის ტერიტორიული მთლიანობის უხეში დარღვევა“ უწოდა.[199][200] 6 სექტემბერს, საპასუხოდ, პაკისტანმა ნატოს ძალებისთვის მომარაგების ხაზების განუსაზღვრელი ვადით ჩაკეტვა გამოაცხადა.[201] მორიგი დაპირისპირება მოხდა 25 სექტემბერს, როდესაც პაკისტანელმა ჯარისკაცებმა ცეცხლი გაუხსნეს ნატოს თვითმფრინავს, რომელმაც საზღვარი გადაკვეთა.[202] მიუხედავად დაძაბულობისა, აშშ-მ გაზარდა დისტანციურად მართვადი დრონების გამოყენება პაკისტანის სასაზღვრო რეგიონებში, განსაკუთრებით ტომების მმართველობის ფედერალურ ზონასა და ბელუჯისტანში; 2009 წლისთვის დრონების თავდასხმები 2006 წელთან შედარებით 183%-ით იყო გაზრდილი.[203]
ბარაკ ობამას დროს დრონების დარტყმები თალიბანისა და ალ-კაიდას მებრძოლების წინააღმდეგ მნიშვნელოვნად გააქტიურდა.[204] მედიის ნაწილმა ამ თავდასხმებს „დრონების ომი“ უწოდა.[205][206] 2009 წლის აგვისტოში, დრონის დარტყმის შედეგად დაიღუპა ბაითულა მეჰსუდი, ორგანიზაცია ტეჰრიკ-ი-თალიბან პაკისტანის ლიდერი.[207]
ქარზაის ხელახლა არჩევა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ინფორმაცია ჰამიდ ქარზაის მიერ ხმების 54 პროცენტის მიღების შესახებ (რაც მეორე ტურის აუცილებლობას გამორიცხავდა), გაყალბების ბრალდებების გამო 400 000-ზე მეტი ბიულეტენი გაუქმდა. ზოგიერთმა სახელმწიფომ არჩევნები შეაფასა, როგორც „თავისუფალი, მაგრამ არა სამართლიანი“.[208][209]
თალიბანის განცხადება იმის შესახებ, რომ არჩევნები 135-ზე მეტმა ძალადობრივმა ინციდენტმა შეაფერხა, მეტწილად სადავო გახდა. თუმცა, მედიას სთხოვეს, არ გაეშუქებინა ძალადობის შემთხვევები.[210] სამხრეთ ავღანეთში, სადაც თალიბანი ყველაზე დიდ გავლენას ფლობდა, ამომრჩეველთა აქტივობა დაბალი იყო, ხოლო ძალადობა პერიოდულად მიმართული იყო ამომრჩევლებისა და უშიშროების პერსონალის წინააღმდეგ.[211] არჩევნებიდან რამდენიმე დღეში თალიბანმა გამოაქვეყნა ვიდეო, რომელიც გადაღებული იყო ქაბულიდან ყანდაარისსკენ მიმავალ გზაზე; ისინი აჩერებდნენ ავტომობილებს და მგზავრებს თითების ჩვენებას სთხოვდნენ (ამომრჩევლებს თითებს მელნით უღებავდნენ, რათა თავიდან აეცილებინათ ხმის განმეორებით მიცემა). ვიდეოში ჩანდა ათი მამაკაცი, რომლებმაც მონაწილეობა მიიღეს არჩევნებში და უსმენდნენ თალიბანის მებრძოლს. თალიბანმა ისინი რამადანის გამო შეიწყალა.[212] თალიბანი ქალაქებზე თავდასხმებს რაკეტებითა და სხვა მსგავსი მეთდებით ახორციელებდა. მასშტაბური გაყალბების შესახებ ბრალდებების ფონზე, გამარჯვებას ორივე მთავარი კანდიდატი, ჰამიდ ქარზაი და აბდულა აბდულა, აცხადებდა. ანგარიშების თანახმად, აქტივობა წინა არჩევნებთან შედარებით დაბალი იყო.[209]
2009 წლის 26 ნოემბერს ჰამიდ ქარზაიმ საჯაროდ მოუწოდა თალიბანის ხელმძღვანელობას პირდაპირი მოლაპარაკებებისკენ. ქარზაიმ განაცხადა, რომ მოლაპარაკებები „გადაუდებელ საჭიროებას“ წარმოადგენდა და აღნიშნა, რომ ბარაკ ობამას ადმინისტრაცია ასეთი მოლაპარაკებების წინააღმდეგი იყო. აშშ-ის მხრიდან ოფიციალური პასუხი ამ ბრალდებისთვის არ გაუციათ.[213][214]
თალიბანის მდგომარეობა და სტრატეგია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]დასავლელი ოფიციალური პირებისა და ანალიტიკოსების შეფასებით, თალიბანის ძალების რაოდენობა ნებისმიერ მოცემულ დროს დაახლოებით 10 000 მებრძოლს შეადგენდა. აქედან მხოლოდ 2 000-დან 3 000-მდე იყო მაღალი მოტივაციის მქონე მუდმივი მეამბოხე. დანარჩენს შეადგენდნენ მოხალისეთა შენაერთები, მათ შორის, ახალგაზრდა ავღანელები, რომლებიც განრისხებული იყვნენ სამხედრო-საჰაერო დარტყმების დროს მშვიდობიანი მოქალაქეების დაღუპვისა და ამერიკელთა მიერ მუსლიმი პატიმრების მრავალწლიანი პატიმრობის გამო ყოველგვარი ბრალის წაყენების გარეშე.[215] ოფიციალური პირების თქმით, 2007 წელს ავღანეთში იმაზე მეტი უცხოელი მებრძოლი შევიდა, ვიდრე ოდესმე. დაახლოებით 100-დან 300-მდე მუდმივი მებრძოლი უცხოელი იყო, ძირითადად პაკისტანიდან, უზბეკეთიდან, ჩეჩნეთიდან, სხვადასხვა არაბული სახელმწიფოებიდან და შესაძლოა თურქეთიდან და სინძიანი. გავრცელებული ინფორმაციით, ისინი გამოირჩეოდნენ განსაკუთრებული სისასტიკით, დაუმორჩილებლობითა და ექსტრემიზმით; ხშირად მათ შემოჰქონდათ ბომბების დამზადების მაღალი დონის გამოცდილება.[216] 2010 წლისთვის თალიბანს 25 000-მდე მებრძოლი ჰყავდა, რაც თითქმის იმდენივეა, რამდენიც 11 სექტემბრის ტერაქტამდე.[217]
გენერალმა მაკკრისტალმა, რომელიც ავღანეთში აშშ-ის ძალების სარდლად ახალი დანიშნული, განაცხადა, რომ თალიბანმა უპირატესობა მოიპოვა. საზაფხულო შეტევების ჩვეული სტრატეგიის გაგრძელებით,[218] მეამბოხეებმა აგრესიულად გაავრცელეს თავიანთი გავლენა ჩრდილოეთ და დასავლეთ ავღანეთში და გააძლიერეს თავდასხმები საპრეზიდენტო არჩევნების ჩაშლის მიზნით.[219] მან თალიბანს „ძალიან აგრესიული მტერი“ უწოდა და დასძინა, რომ აშშ-ის სტრატეგია მათი იმპულსის შეჩერება და ავღანელი მშვიდობიანი მოსახლეობის უშიშროებაზე ფოკუსირება იყო, რასაც მან „რთული სამუშაო“ უწოდა.[220]
2010-2013: კოალიციის თავდასხმები და სტრატეგიული შეთანხმებები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
აშშ-ის დამატებითი ჯარების დისლოკაცია 2010 წლის დასაწყისშიც გაგრძელდა; მარტის ბოლოსთვის დაგეგმილი 30 000 ჯარისკაციდან 9 000 უკვე ადგილზე იყო, ხოლო კიდევ 18 000-ს ივნისისთვის ელოდნენ.[221] ჯარების რაოდენობის ზრდამ ხელი შეუწყო სპეციალური დანიშნულების ძალების ოპერაციების ექვსჯერ გაზრდას.[222] ამერიკული პერსონალის მატება, რომელიც 2009 წლის ბოლოს დაიწყო, 2012 წლის სექტემბერში დასრულდა.[223] მხოლოდ 2010 წლის სექტემბერში 700 საჰაერო დარტყმა განხორციელდა, მაშინ როდესაც მთელი 2009 წლის განმავლობაში ეს მაჩვენებელი 257-ს შეადგენდა.[224]
მეამბოხეების მიერ თვითნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების (IED) გამოყენების გახშირებამ კოალიციის, ძირითადად კი ამერიკელი ჯარისკაცების დაჭრის შემთხვევები მნიშვნელოვნად გაზარდა.[225] 2010 წლის მაისიდან ნატოს სპეციალური დანიშნულების ძალებმა ყურადღება გაამახვილეს თალიბანის კონკრეტული ლიდერების შეპყრობისა თუ ლიკვიდაციის ოპერაციებზე. 2011 წლის მარტის მონაცემებით, აშშ-ის სამხედროების მტკიცებით, ამ ძალისხმევის შედეგად თალიბანის 900-ზე მეტი დაბალი და საშუალო რანგის მეთაური იქნა დატყვევებული ან მოკლული.[226] მთლიანობაში, 2010 წელი ომის დაწყების დღიდან მეამბოხეთა თავდასხმების მხრივ ყველაზე აქტიური იყო და პიკს სექტემბერში მიაღწია, როდესაც 1 500-ზე მეტი შეტევა განხორციელდა.[227]
ომის დასაწყისში ცენტრალურმა სადაზვერვო სააგენტომ (CIA) შექმნა „ანტიტერორისტული დევნის ჯგუფები“, რომლებიც ავღანელებით იყო დაკომპლექტებული.[228] 2010 წლისთვის ამ ძალების რაოდენობა 3 000-ზე მეტ წევრამდე გაიზარდა და ისინი ერთ-ერთ „საუკეთესო ავღანურ საბრძოლო ძალად“ ითვლებოდნენ. ეს ქვედანაყოფი ეფექტური იყო არა მხოლოდ თალიბანისა და ალ-კაიდას წინააღმდეგ ავღანეთში, არამედ მათ ოპერაციები პაკისტანის ტერიტორიაზეც ხორციელდებოდა.
2010 წლის თებერვალში კოალიციამ და ავღანეთის ძალებმა დაიწყეს მასშტაბური შეტევა კოდური სახელწოდებით ოპერაცია მოშთარაქი თალიბანის საყრდენ პუნქტზე, სოფელ მარჯასთან. ეს იყო პირველი ოპერაცია, სადაც კოალიციას ავღანური ძალები ხელმძღვანელობდნენ. შეტევაში 15 000 კოალიციის და ავღანელი ჯარისკაცი მონაწილეობდა.[229]
2011 წლის ყანდაარის ბრძოლა იყო იმ შეტევის ნაწილი, რომელიც მოჰყვა თალიბანის 30 აპრილის განცხადებას „საგაზაფხულო იერიშის“ დაწყების შესახებ. 7 მაისს თალიბანმა ყანდაარში სამთავრობო შენობებზე მასირებული შეტევა მიიტანა. აჯანყებულების მიზანი ქალაქზე კონტროლის დამყარება იყო. თავდასხმა განხორციელდა სულ მცირე რვა ობიექტზე, მათ შორის, გუბერნატორის რეზიდენციაზე, მერიის შენობაზე, ავღანეთის ეროვნული უშიშროების დირექტორატის (NDS) შტაბ-ბინაზე, სამ პოლიციის განყოფილებასა და ორ სკოლაზე.[230] ბრძოლა მეორე დღესაც გაგრძელდა. BBC-მ მას უწოდა „ყველაზე მძიმე თავდასხმა ყანდაჰარის პროვინციაში 2001 წელს თალიბანის რეჟიმის დამხობის შემდეგ და დასავლეთის მიერ მხარდაჭერილი ავღანეთის მთავრობის სირცხვილი“.[231]
სამშვიდობო მოლაპარაკებები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2009 წლისთვის ავღანეთში არსებობდა ფართო კონსენსუსი იმის შესახებ, რომ ომი უნდა დასრულებულიყო, თუმცა მისი დასრულების გზები მთავარი სადისკუსიო თემა იყო 2009 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების კანდიდატებისთვის, რომელშიც ჰამიდ ქარზაიმ ხელახლა გაიმარჯვა.[232] არჩევის შემდეგ, სატელევიზიო გამოსვლაში ქარზაიმ მოუწოდა „ჩვენს თალიბ ძმებს, დაბრუნდნენ სახლში და დაუბრუნდნენ მშობლიურ მიწას“[233] და დააანონსა ლოია-ჯირგის მოწვევა. თუმცა, ამ ძალისხმევას ხელი შეუშალა ბარაკ ობამას ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებამ ავღანეთში ამერიკული ჯარების რაოდენობის გაზრდის შესახებ.[234] 2010 წლის იანვარში, ლონდონის კონფერენციაზე, ქარზაიმ კიდევ ერთხელ დაადასტურა, რომ სურდა თალიბანთან დიალოგი.[235] აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა ჰილარი კლინტონმა ფრთხილი მხარდაჭერა გამოუხატა სამშვიდობო მოლაპარაკებების დაწყებას.[236] 2010 წლის ივნისში ქაბულში გაიმართა „სამშვიდობო ჯირგა“, რომელსაც 1600 დელეგატი დაესწრო. მიუხედავად იმისა, რომ ქარზაიმ კეთილი ნების ნიშნად კონფერენციაზე თალიბანი და ჰეზბ-ი-ისლამი გულბუდინიც მიიწვია, მათ შეხვედრაში მონაწილეობა არ მიუღიათ.[237]
თალიბანის თანადამფუძნებელი და იმ დროისთვის მეორე პირი, აბდულ ღანი ბარადარი, იყო თალიბანის ერთ-ერთი წამყვანი წევრი, რომელიც მხარს უჭერდა მოლაპარაკებებს აშშ-სა და ავღანეთის მთავრობებთან. გავრცელებული ინფორმაციით, ქარზაის ადმინისტრაციამ ბარადართან მოლაპარაკებები 2010 წლის თებერვალში გამართა; თუმცა, იმავე თვის ბოლოს ბარადარი აშშ-პაკისტანის ერთობლივი რეიდის დროს პაკისტანის ქალაქ კარაჩიში დააკავეს. ამ დაკავებამ განარისხა ჰამიდ ქარზაი და გააჩინა ეჭვი, რომ ბარადარი შეიპყრეს იმის გამო, რომ პაკისტანის სპეცსამსახურები ავღანეთის სამშვიდობო მოლაპარაკებების წინააღმდეგნი იყვნენ.[238][239] 2010 წლის მარტში ქარზაიმ სამშვიდობო მოლაპარაკებები დაიწყო ჰაკანის ქსელის ჯგუფებთან.[240]
2010 წელს ბარაკ ობამას ადმინისტრაციაში შეიცვალა დამოკიდებულება და სტრატეგია, რათა ომის დასასრულებლად შესაძლებელი გამხდარიყო პოლიტიკური მოლაპარაკებები.[241] თავად თალიბანი უარს ამბობდა ავღანეთის მთავრობასთან საუბარზე და მას ამერიკის „მარიონეტად“ მიიჩნევდა. ამის შემდეგ აშშ-სა და თალიბანს შორის პერიოდულად იმართებოდა სამშვიდობო მცდელობები. 2010 წლის ოქტომბერში გავრცელდა ინფორმაცია, რომ თალიბანის ხელმძღვანელობის წევრებმა დატოვეს თავშესაფარი პაკისტანში და ნატოს თვითმფრინავით უსაფრთხოდ გადაიყვანეს ქაბულში მოლაპარაკებებისთვის, იმ გარანტიით, რომ ნატოს პერსონალი მათ არ დააკავებდა.[242] მოლაპარაკებების დასრულების შემდეგ გაირკვა, რომ დელეგაციის ხელმძღვანელი, რომელიც თავს ახტარ მანსურად (თალიბანის ლიდერის მოადგილედ) ასაღებდა, სინამდვილეში თვითმარქვია იყო, რომელმაც ნატოს ოფიციალური პირები მოატყუა.[243]
2011 წლის ივნისში ჰამიდ ქარზაიმ დაადასტურა, რომ აშშ-სა და თალიბანს შორის საიდუმლო მოლაპარაკებები მიმდინარეობდა,[244] თუმცა ეს პროცესი 2011 წლის აგვისტოში ჩაიშალა.[245] მოლაპარაკებების განახლების შემდგომი მცდელობები წარუმატებელი იყო 2012 წლის მარტში და 2013 წლის ივნისში, მას შემდეგ, რაც ავღანეთის მთავრობასა და თალიბანს შორის დავა წარმოიშვა კატარში თალიბანის პოლიტიკური ოფისის გახსნის გამო. პრეზიდენტმა ქარზაიმ თალიბანი დაადანაშაულა იმაში, რომ ისინი თავს „დევნილობაში მყოფ მთავრობად“ წარმოაჩენდნენ.[246] 2015 წლის ივლისში პაკისტანმა უმასპინძლა პირველ ოფიციალურ სამშვიდობო მოლაპარაკებებს თალიბანის წარმომადგენლებსა და ავღანეთის მთავრობას შორის. აშშ და ჩინეთი მურის მოლაპარაკებებს დამკვირვებლის სტატუსით ესწრებოდნენ.[247] 2016 წლის იანვარში პაკისტანში გაიმართა ოთხმხრივი მოლაპარაკებების რაუნდი ავღანეთის, ჩინეთისა და ამერიკის ოფიციალურ პირებთან ერთად, თუმცა თალიბანი მას არ დასწრებია.[248] მიუხედავად ამისა, 2016 წელს თალიბანმა ავღანეთის მთავრობასთან არაფორმალური მოლაპარაკებები მაინც გამართა.[249]
Wikileaks-ის გაჟონვები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
2010 წლის 25 ივლისს ორგანიზაცია WikiLeaks-მა საჯარო გახადა 91 731 საიდუმლო დოკუმენტი. დოკუმენტები მოიცავდა აშშ-ის სამხედრო ინციდენტებისა და სადაზვერვო ანგარიშებს 2004 წლის იანვრიდან 2009 წლის დეკემბრამდე.[250] ზოგიერთი ეს დოკუმენტი შეიცავდა ინფორმაციას კოალიციური ძალების მიერ გამოწვეული მშვიდობიანი მოსახლეობის მსხვერპლის შესახებ, რაც მანამდე დამალული იყო. ანგარიშებში მითითებული იყო ისეთი ინციდენტები, როგორიცაა ყუნდუზის საჰაერო დარტყმა და ნანგარ-ხელის ინციდენტი.[251] გაჟონილი დოკუმენტები ასევე შეიცავდა ცნობებს პაკისტანის თალიბანთან თანამშრომლობის შესახებ. ჟურნალ Der Spiegel-ის თანახმად, „დოკუმენტები ნათლად აჩვენებს, რომ პაკისტანის სადაზვერვო სააგენტო ISI თალიბანის ყველაზე მნიშვნელოვანი მოკავშირეა ავღანეთის ფარგლებს გარეთ“.[252]
2012 წლის იანვრიდან დაიწყო აშშ-ის ჯარისკაცებთან დაკავშირებული ინციდენტების სერია, რომელიც გამოცემა The Sydney Morning Herald-მა შეაფასა, როგორც „დამაზიანებელი ინციდენტებისა და გამჟღავნებული ფაქტების სერია ავღანეთში მყოფი ამერიკული ჯარების მონაწილეობით“. ამ მოვლენებმა ბზარი გააჩინა ავღანეთსა და ISAF-ს შორის პარტნიორობაში, წარმოშვა კითხვები ამერიკულ ჯარებში დისციპლინის შესახებ და შეილახა უცხოური ძალების იმიჯი, როდესაც მძაფრი უკმაყოფილება ყოველთვის არსებობდა. გარდა შემთხვევისა, როდესაც ამერიკელი ჯარისკაცები დაღუპული ამბოხემულების სხეულის ნაწილებთან ფოტოებს იღებდნენ და ვიდეოსა, სადაც ამერიკელი პილოტები მღერიან სიმღერას „American Pie“-ს ავღანელთა ჯგუფზე დარტყმის განხორციელებამდე; ამ „რეზონანსულ სამხედრო ინციდენტებში“ ასევე შევიდა ყურანის დაწვის გამო დაწყებული პროტესტი და ყანდაარის ხოცვა-ჟლეტა.
აშშ-პაკისტანის დაძაბულობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება].jpg)
პაკისტანსა და აშშ-ს შორის დაძაბულობა 2010 წლის სექტემბრის ბოლოს გამწვავდა მას შემდეგ, რაც პაკისტანის სასაზღვრო კორპუსის რამდენიმე ჯარისკაცი დაიღუპა და დაიჭრა. მათ თავს დაესხა აშშ-ის თვითმფრინავი, რომელიც თალიბანის მებრძოლებს მისდევდა, თუმცა დაუდგენელი მიზეზით ცეცხლი პაკისტანის სასაზღვრო პოსტებს გაუხსნა. საპასუხოდ, პაკისტანმა ნატოს მომარაგების კოლონებისთვის თორჰამის სასაზღვრო პუნქტი განუსაზღვრელი ვადით ჩაკეტა. ამ ინციდენტს წინ უძღოდა ვიდეოს გავრცელება, სადაც, სავარაუდოდ, ფორმიანი პაკისტანელი ჯარისკაცები უიარაღო მშვიდობიან მოქალაქეებს სიკვდილით სჯიდნენ.[253] საზღვრის ჩაკეტვის შემდეგ, პაკისტანელი თალიბანის წერები თავს დაესხნენ ნატოს კოლონებს, მოკლეს მძღოლები და გაანადგურეს 100-მდე საწვავმზიდი.[254]
2011 წლის 26 ნოემბერს ნატოსა და პაკისტანის შეიარაღებულ ძალებს შორის შეტაკება მოხდა, რასაც 24 პაკისტანელი ჯარისკაცი ემსხვერპლა. მხარეები ცეცხლის პირველად გახსნაში ერთმანეთს ადანაშაულებდნენ. პაკისტანმა კვლავ დაბლოკა ნატოს მომარაგების ხაზები და ამერიკელებს შამსის ავიაბაზის დატოვება უბრძანა.[255]
ოსამა ბინ ლადენის მკვლელობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2011 წლის 2 მაისს აშშ-ის ოფიციალურმა პირებმა განაცხადეს, რომ ალ-კაიდას ლიდერი ოსამა ბინ ლადენი მოკლული იქნა პაკისტანის ქალაქ აბოტაბადში, აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ძალების სპეცრაზმის („ზღვის ლომები“) მიერ ჩატარებული ოპერაცია ნეპტუნის შუბის შედეგად.[256] რეიდის შემდეგ პაკისტანი საერთაშორისო ყურადღების ცენტრში მოექცა. პაკისტანის მთავრობამ უარყო, რომ იგი ბინ ლადენს მფარველობდა და განაცხადა, რომ 2009 წლიდან მოყოლებული CIA-ს და სხვა სადაზვერვო სააგენტოებს ამ ტერიტორიის შესახებ ინფორმაციას აწვდიდა.[257]
კოალიციის უკან დახევა და სტრატეგიული შეთანხმებები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
22 ივნისს პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ განაცხადა, რომ 2011 წლის ბოლომდე ავღანეთიდან 10 000 ჯარისკაცს გაიყვანდნენ, ხოლო დამატებით 23 000 ჯარისკაცი სამშობლოში 2012 წლის ზაფხულისთვის დაბრუნდებოდა. აშშ-ის 10 000-იანი კონტინგენტის გაყვანის შემდეგ ავღანეთში მხოლოდ 80 000 სამხედრო დარჩა.[258] 2011 წლის ივლისში კანადამ ავღანეთიდან გამოიყვანა თავისი საბრძოლო ქვედანაყოფები და გადავიდა საწვრთნელ როლზე. მათ მაგალითს ნატოს სხვა სახელმწიფოებმაც მიბაძეს და ჯარების შემცირების შესახებ გამოაცხადეს.
თალიბანის თავდასხმები 2011 წლის მსგავსი ტემპით გაგრძელდა და 2013 წელს მისი წევრების რაოდენობამ დაახლოებით 28 000 შეადგინა.[259]
2012 წლის იანვარში, ბერლინში გამართულ შეხვედრაზე, ავღანეთის ეროვნულმა ფრონტმა (NFA) შეშფოთება გამოხატა აშშ-ის, პაკისტანსა და თალიბანს შორის შესაძლო ფარული გარიგების გამო.
ჰამიდ ქარზაი აშშ-ს 2012 წლის იანვარში ეწვია. იმ დროს აშშ-ის მთავრობამ გამოხატა მზადყოფნა, 2014 წლის ბოლომდე სრულად გაეყვანა თავისი ჯარები.[260] 2012 წლის 11 იანვარს ქარზაი და ობამა შეთანხმდნენ, რომ საბრძოლო ოპერაციების ნატოდან ავღანურ ძალებზე გადაბარება 2013 წლის ზაფხულის ნაცვლად, 2013 წლის გაზაფხულზე მოხდებოდა.[261] „ამ გაზაფხულიდან ავღანელები წამყვან როლს დაიკავებენ“, განაცხადა ობამამ. „ისინი [[[საერთაშორისო უშიშროების დახმარების ძალები|ISAF]]-ის ძალები] კვლავაც იბრძოლებენ ავღანელი ჯარისკაცების გვერდით... ჩვენ კი წვრთნის, დახმარებისა და კონსულტაციის რეჟიმზე გადავალთ.“[262] მან ასევე განმარტა ჯარების გაყვანის მიზეზი: „ჩვენ მივაღწიეთ ჩვენს მთავარ მიზანს, ან ძალიან მივუახლოვდით მას... რაც გულისხმობს ალ-კაიდას შესაძლებლობების განადგურებას, მათ დაშლას და იმის უზრუნველყოფას, რომ მათ კვლავ აღარ შეეძლოთ ჩვენზე თავდასხმა.“[263] მან დასძინა, რომ აშშ-ის ნებისმიერი მისია 2014 წლის შემდეგ ფოკუსირებული იქნება მხოლოდ ანტიტერორისტულ ოპერაციებსა და წვრთნაზე.[264]
2012 წლის 2 მაისს, მას შემდეგ, რაც აშშ-ის პრეზიდენტი მოულოდნელი ვიზიტით ქაბულში ჩავიდა, ავღანეთის პრეზიდენტმა, ჰამიდ ქარზაიმ, და ბარაკ ობამამ ხელი მოაწერეს სტრატეგიული პარტნიორობის შეთანხმებას.[265] 7 ივლისს, ამ შეთანხმების ფარგლებში, ქარზაისა და აშშ-ის სახელმწიფო მდივნის, ჰილარი კლინტონის, ქაბულში შეხვედრის შემდეგ, აშშ-მ ავღანეთს ნატოს არაწევრი ძირითადი მოკავშირის სტატუსი მიანიჭა. ორივე ლიდერი შეთანხმდა, რომ ამერიკული მხარე ავღანელ პატიმრებსა და ციხეებს ავღანეთის მთავრობას გადასცემდა და 2013 წლის გაზაფხულზე ავღანური სოფლებიდან ჯარებს გამოიყვანდა.[266]
უშიშროების გადაბარება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2012 წელს ნატოს წევრი სახელმწიფოების ლიდერებმა ნატოს სამიტზე მხარი დაუჭირეს ომიდან გამოსვლის სტრატეგიას.[145] ISAF-ის ძალებს ყველა საბრძოლო მისიაზე სარდლობა ავღანეთის ძალებისთვის 2013 წლის შუა პერიოდისთვის უნდა გადაეცათ,[267] თავად კი საბრძოლო მოქმედებებიდან ავღანეთის უშშროების ძალების კონსულტირებაზე, წვრთნასა და დახმარებაზე გადასულიყვნენ.[268] ISAF-ის 130 000-იანი კონტინგენტის უდიდეს ნაწილს ავღანეთი 2014 წლის დეკემბრის ბოლოსთვის უნდა დაეტოვებინა.[267] ამის შემდეგ მხარდაჭერის როლს ნატოს ახალი მისია გადაიბარებდა.[268]
2013 წლის 18 ივნისს ნატოდან ავღანურ ძალებზე უშიშროების პასუხისმგებლობის გადაცემის პროცესი დასრულდა.[269] ISAF-ის მისიის დასრულება კვლავ 2014 წლის ბოლოსთვის იყო დაგეგმილი.[270] იმ დროისთვის ქვეყანაში ISAF-ის დაახლოებით 100 000 სამხედრო რჩებოდა.[271]
2014-2017: აშშ-ის გამოსვლის დაწყება და აჯანყების ზრდა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
_memorialize_two_of_their_fallen_brothers_during_a_memorial_held_at_Kunduz_Airfield_in_Afghanistan_on_Nov._7,_2016.jpg)
2014 წლის 26 ოქტომბერს, გაერთიანებულმა სამეფომ და ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა ოფიციალურად დაასრულეს საბრძოლო ოპერაციები ავღანეთში. იმ დღეს გაერთიანებულმა სამეფომ ავღანეთში თავისი ბოლო ბაზა, კემპ ბასტიონი, ხოლო აშშ-მ ბოლო ბაზა, კემპ-ლეთერნეკი, ავღანურ ძალებს გადასცეს.[272] დაახლოებით 500 ბრიტანელი ჯარისკაცი ქვეყანაში „არასაბრძოლო“ სტატუსით დარჩა. 2014 წლის 28 დეკემბერს ნატომ ქაბულში გამართული ცერემონიით ოფიციალურად დაასრულა საბრძოლო ოპერაციები.[273][274] ამერიკულმა ძალებმა ავღანეთში საქმიანობა ოპერაცია თავისუფლების სნეტინელის ფარგლებში გააგრძელეს, რასაც შეუერთდა ნატოს მტკიცე მხარდაჭერის მისია (RS).[275]
ჯარების გაყვანა არ ნიშნავდა სამხედრო ყოფნის სრულ შეწყვეტას. აშშ-ის რეგულარული ჯარების ნაცვლად, ქვეყანაში შევიდნენ აშშ-ის მთავრობისა და გაეროს მიერ დაქირავებული კერძო სამხედრო და უშიშროების კომპანიები. ბევრი ეს კომპანია დაკომპლექტებული იყო კოალიციის ყოფილი სამხედროებით. ამან გაერთიანებულ სამეფოსა და აშშ-ს საშუალება მისცა, გაეგრძელებინათ მონაწილეობა სახმელეთო ოპერაციებში საკუთარი რეგულარული ძალების განთავსების გარეშე.
თალიბანის ხელახალი გააქტიურება რამდენიმე ფაქტორმა გამოიწვია. 2014 წლის ბოლოს აშშ-ისა და ნატოს საბრძოლო მისიის დასრულებამ და უცხოური ძალების უმეტესობის გაყვანამ შეამცირა თალიბანზე საჰაერო დარტყმებისა და რეიდების რისკი. 2014 წლის ივნისში პაკისტანის შეიარაღებული ძალების მიერ ჩრდილოეთ ვაზირისტანში დაწყებულმა ოპერაციამ ზარბ-ე-აზბმა აიძულა ათასობით უზბეკი, არაბი და პაკისტანელი აჯანყებული, გადასულიყვნენ ავღანეთში, რამაც თალიბანის რიგები შეავსო. დაჯგუფება ასევე გაამხნევა საერთაშორისო საზოგადოების ინტერესის კლებამ და ყურადღების გადატანამ სხვა კრიზისებზე, როგორიცაა სირიის სამოქალაქო ომი, კონფლიქტები ერაყსა თუ უკრაინაში. გარდა ამისა, ავღანეთის უშიშროების ძალებს აკლდათ გარკვეული შესაძლებლობები, განსაკუთრებით საჰაერო მხარდაჭერა და დაზვერვა. თალიბანი ასევე სარგებლობდა ქაბულის ცენტრალურ მთავრობაში არსებული პოლიტიკური დაპირისპირებითა და მმართველობის სისუსტით.[276]
2015 წლის 22 ივნისს თალიბანმა ქაბულში, ეროვნული ასამბლეის შენობის წინ, დანაღმული ავტომობილი ააფეთქეს, რის შემდეგაც შენობაზე იერიში ცეცხლსასროლი იარაღითა და ყუმბარსატყორცნებით მიიტანეს.[277]
2016 წლის 12 აპრილს თალიბანმა გამოაცხადა ახალი შეტევის, ოპერაცია ომარის დაწყების შესახებ.
2016 წლის ივლისის მონაცემებით, ჟურნალმა MilitaryTimes-მა შეაფასა, რომ ავღანეთის ტერიტორიის სულ მცირე 20% თალიბანის კონტროლის ქვეშ იყო (განსაკუთრებით სამხრეთით, ჰილმენდის პროვინციაში), ხოლო გენერალმა ჯონ ნიკოლსონ უმცროსმა აღნიშნა, რომ ავღანეთის სამთავრობო ძალების დანაკარგები 2015 წელთან შედარებით 20%-ით გაიზარდა.[278]
2016 წლის 22 სექტემბერს ავღანეთის მთავრობამ სამშვიდობო შეთანხმების პროექტს მოაწერა ხელი დაჯგუფება ჰეზბ-ი-ისლამთან. შეთანხმების თანახმად, დაჯგუფება თანხმდებოდა საომარი მოქმედებების შეწყვეტასა და ექსტრემისტულ ჯგუფებთან კავშირის გაწყვეტას, რის სანაცვლოდ მთავრობამ აღიარა ორგანიზაცია და მხარი დაუჭირა გაეროსა და აშშ-ის მიერ სანქციების მოხსნას მისი ლიდერის, გულბუდინ ჰეკმათიარისთვის, რომელსაც ასევე საპატიო პოსტი აღუთქვეს მთავრობაში. ეს იყო პირველი სამშვიდობო ხელშეკრულება 2001 წლის შემდეგ. თუმცა, საზოგადოების ნაწილმა პროტესტი გამოხატა ჰეკმათიარის წარსული სამხედრო დანაშაულების გამო.
2017 წლის იანვრის მონაცემებით, 16 პროვინციის 33 რაიონი მეამბოხეთა კონტროლის ქვეშ იყო, ხოლო 120 რაიონი კვლავ „სადავო“ რჩებოდა. 2017 წლის 9 თებერვალს გენერალმა ჯონ ნიკოლსონმა აშშ-ის კონგრესს განუცხადა, რომ ნატოს ძალები ავღანეთში „ჩიხში“ არიან და მას რამდენიმე ათასი დამატებითი ჯარისკაცი სჭირდება ავღანელების უკეთ მოსამზადებლად. მან ასევე დაადანაშაულა რუსეთი თალიბანის „ლეგიტიმაციის“ მცდელობაში იმ ცრუ ნარატივის შექმნით, თითქოს ეს ორგანიზაცია ისლამურ სახელმწიფოს ებრძვის.
2017 წლის 21 აპრილს თალიბანი თავს დაესხა კემპ-შაჰინს მაზარ-ი-შარიფის მახლობლად, სადაც 140-დან 256-მდე ავღანელი ჯარისკაცი დაიღუპა.[279] 2017 წლის თალიბანის სისხლიან საგაზაფხულო შეტევას ოპერაცია „მანსური“ ეწოდა.
.jpg)
2017 წლის 20 ნოემბერს გენერალმა ნიკოლსონმა გამოაცხადა, რომ აშშ-ის სამხედრო-საჰაერო ძალები მიზანში იღებდა ნარკოტიკების საწარმოო ობიექტებს თალიბანის დაფინანსების შესამცირებლად. მისი თქმით, თალიბანი ყოველწლიურად 200 მილიონ დოლარამდე შემოსავალს ნარკობიზნესიდან იღებდა. ავღანეთის პრეზიდენტმა აშრაფ ღანიმ მხარი დაუჭირა ამ საჰაერო კამპანიას.
ბრძოლა ყუნდუზისთვის
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მძიმე ბრძოლები მიმდინარეობდა ყუნდუზის პროვინციაში,[280] რომელიც 2009 წლიდან მოყოლებული შეტაკებების ეპიცენტრი იყო. 2015 წლის მაისში, ქალაქ ყუნდუზის გარეთ ავღანეთის უშიშროების ძალებსა და თალიბანს შორის კვირების განმავლობაში მიმდინარე ბრძოლების გამო, ამ ქალაქის მიმართულებით ავიარეისები შეწყდა.[281] ყუნდუზის პროვინციის ჩრდილოეთით მდებარე ჩარ-დარის რაიონში კონფლიქტის ინტენსივობის ზრდამ აიძულა ავღანეთის მთავრობა, თალიბანის წინააღმდეგ ადგილობრივი მოხალისეებისგან შემდგარი სახალხო რაზმები ჩაერთო.[282] ივნისში თალიბანმა გააძლიერა იერიშები ქალაქ ყუნდუზის გარშემო.[283] საბრძოლო მოქმედებების გამო ათიათასობით ადგილობრივი მცხოვრები იძულებით გადაადგილებულ პირად იქცა. დაახლოებით ერთთვიანი ბრძოლების შემდეგ, სამთავრობო ძალებმა ჩარ-დარის რაიონზე კონტროლი აღადგინეს.[284]
სექტემბრის ბოლოს თალიბანის ძალებმა იერიში მიიტანეს უშუალოდ ყუნდუზზე, დაიკავეს რამდენიმე გარეუბანი და შევიდნენ ქალაქში. თალიბანი შეიჭრა რეგიონულ ჰოსპიტალში და დაუპირისპირდნენ უშიშროების ძალებს ახლომდებარე უნივერსიტეტთან. თალიბანმა შეტევა ოთხი სხვადასხვა მიმართულებიდან განახორციელა: დასავლეთიდან — ჩარ-დარადან, სამხრეთ-დასავლეთიდან — ალიაბადიდან, აღმოსავლეთიდან — ხანაბადიდან და ჩრდილოეთიდან — იმამ-საჰებიდან.[285][286] თალიბანმა ხელში ჩაიგდო სოფლები სამხრეთ მაგისტრალზე, რომელიც ქალაქს ქაბულთან და მაზარ-ი-შარიფთან აკავშირებს. გავრცელებული ინფორმაციით, მათ ყველაზე დიდ წარმატებას ყუნდუზის სამხრეთ-დასავლეთით მიაღწიეს, სადაც ადგილობრივი თემების ნაწილი მათ იარაღით ხელში დაეხმარა.[285] აჯანყბულებმა გადაკეტეს აეროპორტისკენ მიმავალი გზაც, რათა მშვიდობიანი მოქალაქეებისთვის ქალაქიდან გაქცევის საშუალება არ მიეცათ. თვითმხილველთა ცნობით, თალიბანის წევრებმა ცეცხლი წაუკიდეს ეროვნული უშიშროების დირექტორატის შტაბ-ბინასაც.[287] ავღანურმა და ამერიკულმა ძალებმა ყუნდუზი საბოლოოდ 2015 წლის 14 ოქტომბერს დაიბრუნეს.
მოლაპარაკებები და შიდა ბრძოლები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2016 წელს ჩინეთი შეეცადა თალიბანთან მოლაპარაკებების გამართვას, რადგან ავღანეთში არსებული უშიშროების მდგომარეობა გავლენას ახდენდა ჩინეთის სეპარატისტულ ჯგუფებსა და პაკისტანთან ეკონომიკურ თანამშრომლობაზე. თალიბანმა შეთავაზება უარყო.[288]
ქაბულში პარლამენტის შენობის დაბომბვამ წარმოაჩინა აზრთა სხვადასხვაობა თალიბანის შიგნით სამშვიდობო მოლაპარაკებებისადმი მიდგომის საკითხში.[289] 2016 წლის აპრილში პრეზიდენტმა აშრაფ ღანიმ საბოლოოდ შეწყვიტა ავღანეთის მთავრობის უშედეგო მცდელობები თალიბანთან მოლაპარაკებების დაწყებისთვის.[290] გარდა ამისა, თალიბანის ხელმძღვანელობაში ჰაკანის ქსელის ინტეგრაციამ კიდევ უფრო გაართულა სამშვიდობო მოლაპარაკებების პერსპექტივა.[291] მიუხედავად ამისა, თალიბანის ლიდერმა, ჰიბატულა ახუნძადამ განაცხადა, რომ სამშვიდობო შეთანხმება შესაძლებელი იქნებოდა, თუ ქაბულის მთავრობა უარს იტყოდა თავის უცხოელ მოკავშირეებზე.[292]
2015 წლის 11 ნოემბერს გავრცელდა ინფორმაცია, რომ ზაბულის პროვინციაში თალიბანის სხვადასხვა ფრაქციებს შორის შიდა დაპირისპირება დაიწყო. თალიბანის ახალი ლიდერის, მულა ახტარ მანსურის ერთგული მებრძოლები დაუპირისპირდნენ მულა მანსურ დადულას მეთაურობით მოქმედ პრო-ისლამურ სახელმწიფო (ISIL) ფრაქციას. მიუხედავად იმისა, რომ დადულას ფრაქციას მხარს უჭერდნენ უცხოელი ჯიჰადისტები, მათ შორის უზბეკები და ჩეჩნები, მანსურის მომხრეებმა უპირატესობის მოპოვება შეძლეს. ზაბულის უშიშროების სამსახურის დირექტორის ცნობით, შეტაკებების დაწყებიდან ორივე მხარეს 100-ზე მეტი აჯანყებული დაიღუპა.[293] შიდა ბრძოლები 2016 წელსაც გაგრძელდა; 10 მარტს ოფიციალურმა პირებმა განაცხადეს, რომ ჰერათის პროვინციაში, შინდანდის რაიონში, თალიბანისა და მუჰამედ რასულის მეთაურობით მოქმედ ჯგუფს შორის შეტაკებას 100-მდე მებრძოლი ემსხვერპლა; ამ შიდა დაპირისპირებებმა კიდევ უფრო შეაფერხა სამშვიდობო პროცესი.[294]
შიდა დაპირისპირების ფონზე, როდესაც მანსური დაკავებული იყო საკუთარი ძალაუფლების განმტკიცებით, 2015 წლის ზაფხულში თალიბანის ლიდერის მოადგილედ სირაჯუდინ ჰაკანი, ჰაკანის ქსელის ხელმძღვანელი დაინიშნა. სირაჯუდინმა და ჰაკანის სხვა ლიდერებმა პრაქტიკულად გადაიბარეს თალიბანის ყოველდღიური სამხედრო ოპერაციების მართვა. მათ დახვეწეს ტერორისტული თავდასხმების ტაქტიკა და შექმნეს ფონდების მოზიდვის დახვეწილი საერთაშორისო ქსელი. შედეგად, ჰაკანის ქსელი მჭიდროდ ინტეგრირდა თალიბანის ხელმძღვანელობაში, რამაც გაზარდა მათი გავლენა ამბოხებულთა მოძრაობაზე. ამავდროულად, გაიზარდა დაძაბულობა პაკისტანის სამხედრო ხელმძღვანელობასა და კოალიციას შორის, რადგან ამერიკელი და ავღანელი ოფიციალური პირები მათ ჰაკანის ქსელის მფარველობაში ადანაშაულებენ.[291][295]
ბრძოლები ჰილმენდში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2015 წელს თალიბანმა შეტევა დაიწყო ჰილმენდის პროვინციაში და მისი ნაწილი დაიკავა. 2015 წლის ივნისისთვის მათ კონტროლი დაამყარეს დიშუსა და ბაღრანის რაიონებზე, რა დროსაც დაიღუპა ავღანეთის სამთავრობო ძალების 5 588 წარმომადგენელი (მათგან 3 720 პოლიციელი).[296] ივლისის ბოლოს თალიბანმა ნავზადის რაიონი დაიკავა, ხოლო 26 აგვისტოს კონტროლი დაამყარეს მუსა-ყალაზე. 2015 წლის ოქტომბერში თალიბანი შეეცადა ჰილმენდის პროვინციის დედაქალაქის, ლაშქარგაჰის აღებას. ნოემბერში ავღანეთის შეაირაღებული ძალების 215-ე კორპუსმა და სპეციალური ოპერაციების ძალებმა კონტრშეტევა წამოიწყეს. მიუხედავად იმისა, რომ იერიში მოგერიებულ იქნა, 2015 წლის დეკემბრისთვის თალიბანი კვლავ რჩებოდა გამაგრებული ქალაქის გარეუბნებში.
2015 წლის დეკემბერში თალიბანმა ჰილმენდში ახალი შეტევა წამოიწყო, რომლის მთავარი სამიზნე ქალაქი სანგინი იყო. მძიმე შეტაკებების შემდეგ, რომლებსაც ორ დღეში 90-ზე მეტი ჯარისკაცი ემსხვერპლა, 21 დეკემბერს სანგინის რაიონი თალიბანის ხელში გადავიდა.[297] გავრცელდა ინფორმაცია, რომ გაერთიანებული სამეფოს SAS-ის 30 წევრი და აშშ-ის არმიის სპეცდანიშნულების ძალების 60 მებრძოლი შეუერთდა ავღანეთის არმიას სანგინის ნაწილის დასაბრუნებლად. გარდა ამისა, დაახლოებით 300 ამერიკელი და მცირე რაოდენობით ბრიტანელი სამხედრო ჰილმენდში დარჩა ავღანელი მეთაურებისთვის კონსულტაციების გასაწევად. ამერიკელი სარდლების განცხადებით, ავღანურ ქვედანაყოფებს აკლდათ ეფექტური ლიდერები, იარაღი და საბრძოლო მასალა თალიბანის მუდმივი თავდასხმების მოსაგერიებლად. ზოგიერთი ავღანელი ჯარისკაცი ჰილმენდში წლების განმავლობაში შეუსვენებლად იბრძოდა, რამაც გამოიწვია დეზერტირობის მაღალი მაჩვენებელი.
2016 წლის თებერვლის დასაწყისში თალიბანმა განაახლა იერიში სანგინზე. ამის საპასუხოდ, აშშ-მ გადაწყვიტა მე-10 მთის დივიზიის 87-ე ქვეითი პოლკის მე-2 ბატალიონის გაგზავნა 215-ე კორპუსის მხარდასაჭერად. 2016 წლის 14 მარტს თალიბებმა ხანეშინის რაიონი დაიკავეს. აპრილის დასაწყისში 600-მა ავღანელმა სამხედრომ დაიწყო მასშტაბური ოპერაცია სანგინის დასაბრუნებლად, თუმცა ხანეშინზე იერიში თალიბანმა მოიგერია.
აშშ-ის საჰაერო დარტყმების მიუხედავად, აჯანყებულებმა ალყაში მოაქციეს ლაშქარგაჰი და აკონტროლებდნენ მასთან მისასვლელ ყველა გზას. თალიბანმა ჰილმენდში გაგზავნა ახალი ელიტური ქვედანაყოფი, რომელსაც პუშტუ ენაზე სარა ხიტა (წითელი ჯგუფი) ეწოდება. ავღანეთის სპეცდანიშნულების რაზმების მეთაურის განცხადებით: „თალიბანს ჰყავს მძიმედ შეიარაღებული, უნიფორმირებული დანაყოფები, რომლებიც აღჭურვილნი არიან ღამის ხედვის ხელსაწყოებითა და თანამედროვე იარაღით.“ 2016 წლის 22 აგვისტოს აშშ-მ ლაშქარგაჰში დამატებით 100 სამხედრო გაგზავნა ქალაქის დასაცავად.
.jpg)
2016 წლის 31 დეკემბრისთვის თალიბანი აგრძელებდა იერიშებს სანგინისა და მარჯას რაიონებზე. ზოგიერთი შეფასებით, თალიბანი ჰილმენდის პროვინციის 80%-ზე მეტს აკონტროლებდა. 2017 წლის 23 მარტს თალიბანმა საბოლოოდ დაიკავა ქალაქი სანგინი. გაერთიანებული სამეფოს დანაკარგების თითქმის მეოთხედი სწორედ ამ ქალაქისთვის ბრძოლებზე მოდიოდა. 2017 წლის 29 აპრილს აშშ-მ ჰილმენდის პროვინციაში დამატებით 5000 საზღვაო ქვეითი განათავსა.
ისლამური სახელმწიფოს გამოჩენა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2015 წლის იანვრის შუა რიცხვებში, ისლამურმა სახელმწიფომ ავღანეთში ჩამოაყალიბა განშტოება სახელწოდებით ხორასანი (ISIL-KP ან ISIS-K) და დაიწყო მებრძოლების გადაბირება[298] და შეტაკებები თალიბანთან.[299][300] იგი შეიქმნა მას შემდეგ, რაც მისმა წევრებმა ერთგულება აღუთქვეს თვითგამოცხადებულ მსოფლიო ხალიფას, აბუ ბაქრ ალ-ბაღდადის.[301] 18 მარტს, ჰაფიზ ვაჰიდი, ISIL-ის ემირის მოადგილის შემცვლელი ავღანეთში, მოკლულ იქნა ავღანეთის შეიარაღებული ძალების მიერ მასთან ერთად მყოფ 9 სხვა პირთან ერთად.[302] 2016 წლის იანვარში აშშ-ის მთავრობამ პენტაგონს გაუგზავნა დირექტივა, რომელმაც აშშ-ის სამხედროებს მიანიჭა ახალი სამართლებრივი უფლებამოსილება ISIS-KP-თან დაკავშირებული ამბოხებულების წინააღმდეგ შეტევაზე გადასასვლელად, მას შემდეგ, რაც სახელმწიფო დეპარტამენტმა ისლამური სახელმწიფო ავღანეთსა და პაკისტანში უცხოურ ტერორისტულ ორგანიზაციად გამოაცხადა. ისლამური სახელმწიფოს ხორასნის პროვინციის მებრძოლთა რაოდენობა თავდაპირველად 60-70-ს შეადგენდა, რომელთა უმეტესობაც პაკისტანის საზღვრიდან გადმოვიდა, თუმცა საბოლოოდ მათმა რიცხვმა 1 000-დან 3 000-მდე მიაღწია,[303] ძირითადად ავღანური და პაკისტანური თალიბანიდან წამოსული დეზერტირები; მათი მოქმედება ძირითადად ნანგარჰარის პროვინციით შემოიფარგლება, თუმცა ასევე ჩართული იყვნენ ბრძოლებში ქუნარის პროვინციაშიც.[303][304]
2016 წლის 23 ივლისს, ავღანურმა და ამერიკულმა ძალებმა დაიწყეს შეტევა ნანგარჰარის პროვინციის ისლამური სახელმწიფოსგან გასაწმენდად, ქაბულის დაბომბვის გამო. ოპერაციას ეწოდა შტორმის რისხვა, მასში ჩართული იყო როგორც ავღანეთის რეგულარული არმია, ისე სპეციალური დანიშნულების ძალები და წარმოადგენდა ავღანეთის არმიის პირველ დიდ სტრატეგიულ შეტევას იმ ზაფხულში. 2016 წლის იანვრისთვის ISIS-KP-ის მებრძოლების სავარაუდო რაოდენობა დაახლოებით 3 000 იყო, თუმცა 2016 წლის ივლისისთვის ეს რიცხვი 1 000-1 500-მდე შემცირდა, ხოლო მებრძოლთა 70% თეჰრიკ-ი-თალიბანიდან იყო გადმოსული.[278][305][306]
Army Times-ი იტყობინებოდა, რომ 2017 წლის მარტის დასაწყისში ამერიკულმა და ავღანურმა ძალებმა წამოიწყეს ოპერაცია ჰამზა, რათა ISIS-K აღმოსავლეთ ავღანეთში მდებარე თავისი სიმაგრეებიდან განედევნათ.[307] 2017 წლის აპრილში Washington Post-ი წერდა, რომ კაპიტანმა ბილ სელვინმა, ავღანეთში ნატოს მისიის წარმომადგენელმა, განაცხადა, რომ ავღანურმა და საერთაშორისო ძალებმა ავღანეთში ISIS-K-ის მიერ კონტროლირებადი ტერიტორია ორი მესამედით შეამცირეს და წინა ორი წლის განმავლობაში მათი მებრძოლების დაახლოებით ნახევარი გაანადგურეს. 2017 წლის დასაწყისიდან ტერორისტების წინააღმდეგ განხორციელდა 460 საჰაერო დარტყმა; მან დასძინა, რომ დაჯგუფებას ავღანეთის ორ აღმოსავლეთ პროვინციაში დაახლოებით 600-800 მებრძოლი ჰყავს.[308]
2017 წლის 15 სექტემბერს New York Times-ი იტყობინებოდა, რომ მოქმედ და ყოფილ სადაზვერვო და სამხედრო ოფიციალურ პირებზე დაყრდნობით, ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო (CIA) ითხოვდა უფლებამოსილებას ავღანეთსა და სხვა საბრძოლო ზონებში საკუთარი დრონებით დარტყმების განსახორციელებლად. უფლებამოსილების ეს ცვლილება თეთრი სახლის მიერ ახალი სტრატეგიის ნაწილად განიხილებოდა, მიუხედავად პენტაგონის შეშფოთებისა.[309] 2017 წლის 19 სექტემბერს აშშ-ის პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის პირველმა ადმინისტრაციამ ავღანეთში დამატებით 3 000 ამერიკელი სამხედრო გაგზავნა. ისინი შეუერთდნენ ავღანეთში უკვე მომსახურე დაახლოებით 11 000 ამერიკელ სამხედროს, რამაც საერთო რაოდენობა სულ მცირე 14 000-მდე გაზარდა.[310] 2017 წლის 4 ოქტომბერს Fox News-ი იტყობინებოდა, რომ თავდაცვის მდივანმა ჯეიმზ მეტისმა დაამტკიცა საბრძოლო მოქმედებების წესების ცვლილება ახალი სტრატეგიის ფარგლებში, რის შედეგადაც აშშ-ის შეიარაღებულ ძალებს ცეცხლის გახსნამდე მტერთან უშუალო კონტაქტის მოთხოვნა აღარ ჰქონდათ.[311]
სამშვიდობო მოლაპარაკებები (2018–2020)
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება].svg)
2018 წლის იანვარში თალიბანი ქვეყნის 70%-ში ღიად აქტიურობდა (სრულად აკონტროლებდა 14 რაიონს და აქტიურად იმყოფებოდა ჰქონდა კიდევ 263-ში), ხოლო ისლამური სახელმწიფო ავღანეთში იმაზე მეტად აქტიური იყო, ვიდრე ოდესმე. თალიბანის მიერ განხორციელებული თავდასხმების (მათ შორის 27 იანვრის ქაბულში სასწრაფო დახმარების მანქანის აფეთქების, რომელმაც 100-ზე მეტი ადამიანი იმსხვერპლა, და ისლამური სახელმწიფოს მიერ მრავალი მშვიდობიანი მოქალაქის მკვლელობის შემდეგ, პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა და ავღანელმა ოფიციალურმა პირებმა თალიბანთან ყოველგვარი მოლაპარაკება გამორიცხეს.[312] თუმცა, 2018 წლის 27 თებერვალს, ძალადობის ზრდის ფონზე, ავღანეთის პრეზიდენტმა აშრაფ ღანიმ თალიბანს შესთავაზა უპირობო სამშვიდობო მოლაპარაკებები, რაც გულისხმობდა მათ აღიარებას ლეგალურ პოლიტიკურ პარტიად და თალიბანის წევრი პატიმრების გათავისუფლებას. ამას წინ უძღოდა თვეების განმავლობაში ეროვნული კონსენსუსის შენება, რომელმაც აჩვენა, რომ ავღანელთა აბსოლუტური უმრავლესობა მხარს უჭერდა ომის მოლაპარაკებების გზით დასრულებას.[313] ორი დღით ადრე თალიბანმა მოუწოდა აშშ-ს მოლაპარაკებებისკენ და განაცხადა: „ამერიკამ და მისმა მოკავშირეებმა უნდა გააცნობიერონ, რომ ავღანეთის საკითხი სამხედრო გზით ვერ გადაწყდება“.[314] 2018 წლის 27 მარტს, ტაშკენტში, უზბეკეთში 20 ქვეყნის კონფერენციამ მხარი დაუჭირა ავღანეთის მთავრობის სამშვიდობო შეთავაზებას.[315] თალიბანს ღანის შეთავაზებაზე საჯარო პასუხი არ გაუცია.
2018 წლის ივლისში თალიბანმა განახორციელა დარზაბის შეტევა და დაიკავა დარზაბის რაიონი მას შემდეგ, რაც ISIS-K ავღანეთის მთავრობას ჩაბარდა. აგვისტოში თალიბანმა წამოიწყო მთელი რიგი შეტევები, რომელთაგან ყველაზე მასშტაბური იყო ღაზნის ბრძოლა. ღაზნაზე შეტევის დროს თალიბანმა რამდენიმე დღით დაიკავა ღაზნი, ავღანეთის სიდიდით მეექვსე ქალაქი, თუმცა საბოლოოდ უკან დაიხია.[316]
2019 წლის 25 იანვარს ავღანეთის პრეზიდენტმა აშრაფ ღანიმ განაცხადა, რომ 2014 წელს მისი პრეზიდენტობის დაწყებიდან მოყოლებული, ავღანეთის უშიშროების ძალების 45 000-ზე მეტი წევრი დაიღუპა. მან ასევე აღნიშნა, რომ იმავე პერიოდში საერთაშორისო ძალების დანაკარგი 72-ზე ნაკლები იყო.[317] აშშ-ის მთავრობის 2019 წლის იანვრის ანგარიშის მიხედვით, ავღანეთის რაიონების 53.8%-ს აკონტროლებდა მთავრობა, 33.9% სადავო იყო, ხოლო 12.3% ამბოხებულთა კონტროლის ან გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა.[318]
2019 წლის 30 აპრილს ავღანეთის სამთავრობო ძალებმა დაიწყეს ნანგარჰარის პროვინციიs ამბოხებულებისგან გაწმენდის ოპერაცია. ეროვნული უშიშროების დირექტორატის განცხადებით, მოკლულ იქნა ISIS-K-ს 22 მებრძოლი, ხოლო თალიბანი ამტკიცებდა, რომ აშშ-ის მიერ მხარდაჭერილმა ავღანურმა ძალებმა შვიდი მშვიდობიანი მოქალაქე მოკლეს.[319] 2019 წლის 28 ივლისს, პრეზიდენტ აშრაფ ღანის თანაგუნდელის, ამრულა სალეჰის ოფისს თავს დაესხა თვითმკვლელი ტერორისტი და რამდენიმე აჯანყებული. დაიღუპა სულ მცირე 20 ადამიანი, სალეჰი კი დაშავდა.[320]
აგვისტოსთვის თალიბანი იმაზე მეტ ტერიტორიას აკონტროლებდა, ვიდრე ნებისმიერ დროს 2001 წლის შემდეგ.[321] The Washington Post-ი იტყობინებოდა, რომ აშშ ახლოს იყო თალიბანთან სამშვიდობო შეთანხმების მიღწევასთან და ავღანეთიდან 5 000 სამხედროს გაყვანისთვის ემზადებოდა.[322] სექტემბერში აშშ-მ მოლაპარაკებები გააუქმა.[323]
ეროვნული სამშვიდობო მოძრაობები და პირველი ცეცხლისშეწყვეტა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება].jpg)
აშრაფ ღანის მიერ თალიბანისთვის უპირობო სამშვიდობო მოლაპარაკებების შეთავაზების შემდეგ, 2018 წელს ავღანეთში მზარდი სამშვიდობო მოძრაობა წარმოიქმნა, განსაკუთრებით ხალხის სამშვიდობო მოძრაობის მიერ მოწყობილი სამშვიდობო მარშის შემდეგ.[324] მარშის მონაწილეებმა ასობით კილომეტრი გაიარეს ლაშქარგაჰიდან ჰილმენდის პროვინცია), თალიბანის მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიების გავლით, ქაბულამდე.[325] იქ ისინი შეხვდნენ აშრაფ ღანის და გამართეს საპროტესტო აქციები გაეროს დამხმარე მისიისა და საელჩოების წინ.
მარშის შემდეგ, ავღანეთის მთავრობა და თალიბანი შეთანხმდნენ უპრეცედენტო, ორმხრივ ცეცხლის შეწყვეტაზე 2018 წლის ივნისში, იდ ალ-ფიტრის დღესასწაულის დროს. ამ პერიოდში თალიბანის წევრები ქაბულში შევიდნენ, სადაც ადგილობრივებსა და სახელმწიფო უშიშროების ძალებს ხვდებოდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ სამოქალაქო პირები ცეცხლის შეწყვეტის მუდმივ რეჟიმში გადაყვანას ითხოვდნენ, თალიბანმა უარი თქვა ვადის გაგრძელებაზე და 18 ივნისს ბრძოლა განაახლა.[326]
2019 წლის 29 აპრილიდან 3 მაისამდე, ავღანეთის მთავრობამ ქაბულში უმასპინძლა ოთხდღიან ლოია ჯირგას (დიდი ასამბლეა), რომელშიც 3200 წარმომადგენელი მონაწილეობდა სამშვიდობო მოლაპარაკებების განსახილველად.[327] თალიბანი მოწვეული იყო, თუმცა არ დაესწრო. ღონისძიებაზე გაისმა მოწოდება თალიბანთან დაუყოვნებლივ ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ.[328]
 |
„მოდით დავამტკიცოთ, რომ მხოლოდ დასავლეთის ქვეყნებს არ შეუძლიათ ამ კონფლიქტის მოგვარება. აქაც არსებობს ადამიანური ცივილიზაცია.“ |
(პრეზიდენტი აშრაფ ღანი 2019 წლის ლოია ჯირგაზე[329]) |
აშშ-თალიბანის მოლაპარაკებები და შეთანხმება (2020)
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება].jpg)
2018 წლის ივლისში ამერიკელი ოფიციალური პირები საიდუმლოდ შეხვდნენ თალიბანის პოლიტიკური კომისიის წევრებს კატარში.[330] 2018 წლის სექტემბერში დონალდ ტრამპმა ზალმაი ხალილზადი დანიშნა სპეციალურ მრჩევლად ავღანეთის საკითხებში. 2020 წლის 29 თებერვალს, ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა და თალიბანმა ხელი მოაწერეს პირობით სამშვიდობო შეთანხმებას დოჰაში.[331] შეთანხმება ითვალისწინებდა პატიმრების გაცვლას ათი დღის განმავლობაში და აშშ-ის ჯარების სრულ გაყვანას ავღანეთიდან 14 თვეში.[71] თუმცა, ავღანეთის მთავრობა არ იყო შეთანხმების მხარე. ავღანეთის პრეზიდენტმა აშრაფ ღანიმ გააკრიტიკა შეთანხმება და განაცხადა, რომ ავღანეთის მთავრობას არ აუღია ვალდებულება 5000 თალიბანის წევრი პატიმრის გათავისუფლების შესახებ.[332]
.jpg)
აშშ-სთან შეთანხმების ხელმოწერიდან მალევე, 3 მარტს თალიბანმა განაახლა შეტევითი ოპერაციები ავღანეთის არმიისა და პოლიციის წინააღმდეგ. მომდევნო 45 დღის განმავლობაში თალიბანმა 4500-ზე მეტი თავდასხმა განახორციელა, რაც 70%-ით მეტი იყო წინა წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით.[333] ამავდროულად, ISIS-K კვლავ საფრთხედ რჩებოდა: 2020 წლის 6 მარტს მათ ქაბულში 32 ადამიანი მოკლეს,[334] ხოლო მაისში თავს დაესხნენ სამშობიარო ჰოსპიტალს, სადაც 16 დედა და ახალშობილი იმსხვერპლეს.[335]
2020 წლის 22 ივნისს ავღანეთმა გამოაცხადა თავისი „ყველაზე სისხლიანი კვირა 19 წლის განმავლობაში“, რომლის დროსაც თალიბანის 422 თავდასხმის შედეგად ავღანეთის უშშროების ძალების 291 წევრი დაიღუპა და 550 დაიჭრა.[336]
აშშ-ის ჯარების გაყვანა (2020–2021)
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თალიბანის ამბოხება მნიშვნელოვნად გაძლიერდა 2021 წელს, რაც დაემთხვა ავღანეთიდან ამერიკული ჯარების გაყვანას.[337]
დიპლომატიურ ფრონტზე, 2020 წლის 31 მარტს, თალიბანის სამკაციანი დელეგაცია ჩავიდა ქაბულში პატიმრების გათავისუფლების საკითხის განსახილველად.[338] ეს იყო თალიბანის წარმომადგენლების პირველი ვიზიტი ქაბულში 2001 წლის შემდეგ. 2020 წლის 7 აპრილს თალიბანმა დატოვა მოლაპარაკებები პატიმრების გაცვლის შესახებ, რომელიც თალიბანის წარმომადგენელმა სუჰეილ შაჰინმა შეაფასა, როგორც „უშედეგო“.[339][329] შაჰინმა ასევე განაცხადა, რომ მოლაპარაკებებიდან გამოსვლიდან რამდენიმე საათში თალიბანის მომლაპარაკებელი ჯგუფი ქაბულიდან გაიწვიეს.[329] დავამ იმის შესახებ, თუ რომელი პატიმრები უნდა გაცვლილიყო, გამოიწვია დაგეგმილი პროცესის შეფერხება. ხანგრძლივი დაყოვნების შემდეგ, 2020 წლის აგვისტოსთვის ავღანეთის მთავრობამ გაათავისუფლა 5100 პატიმარი,[340] ხოლო თალიბანმა — 1 000.[341] თუმცა, ავღანეთის მთავრობამ უარი თქვა თალიბანის სიიდან იმ 400 პატიმრის გათავისუფლებაზე, რომლებსაც მძიმე დანაშაულებში ედებოდათ ბრალი.[342] პრეზიდენტმა აშრაფ ღანიმ განაცხადა, რომ მას არ ჰქონდა ამ პატიმრების გათავისუფლების კონსტიტუციური უფლებამოსილება, რის გამოც 7-დან 9 აგვისტომდე მოიწვია ლოია ჯირგა საკითხის განსახილველად.[343] ჯირგა დათანხმდა დარჩენილი 400 პატიმრის გათავისუფლებას. ავღანეთის მთავრობასა და თალიბანს შორის მოლაპარაკებები დოჰაში 2020 წლის 12 სექტემბერს დაიწყო.[344]
ზაფხულის თავდასხმა, ქაბულის აღება და თალიბანის გამარჯვება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
.png)
თალიბანმა ბოლო ძირითადი შეტევა 2021 წლის 1 მაისს დაიწყო, რაც დასრულდა ქაბულის დაცემით, თალიბანის გამარჯვებითა და ომის დასრულებით.[345] შეტევის პირველ სამ თვეში თალიბანმა მნიშვნელოვან ტერიტორიულ წარმატებებს მიაღწია და მის მიერ კონტროლირებადი რაიონების რაოდენობა 73-დან 223-მდე გაზარდა.[346]
6 მარტს ავღანეთის პრეზიდენტმა აშრაფ ღანიმ გამოთქვა მზადყოფნა თალიბანთან სამშვიდობო მოლაპარაკებების გაგრძელების, ახალი არჩევნების ჩატარებისა და მთავრობის დემოკრატიული გზით ფორმირების შესახებ.[347] 13 აპრილს ბაიდენის ადმინისტრაციამ გამოაცხადა, რომ დარჩენილ 2500 სამხედროს ავღანეთიდან 2021 წლის 11 სექტემბრისთვის, 11 სექტემბრის თავდასხმების მეოცე წლისთავზე გაიყვანდა.[348] 15 აგვისტოს, თალიბანის შეტევისა და დედაქალაქის დაცემის შემდეგ, თალიბანმა დაიკავეს საპრეზიდენტო სასახლე მას შემდეგ, რაც პრეზიდენტი აშრაფ ღანი ტაჯიკეთში გაიქცა.[349]
თალიბანმა ივნისსა და ივლისში სხვადასხვა ქალაქებზე კონტროლი დაამყარა. 6 აგვისტოს მათ აიღეს პირველი პროვინციული ცენტრი, ზარანჯი. მომდევნო ათი დღის განმავლობაში მათ მთელი ქვეყანა მოიცვეს. 14 აგვისტოს დაეცა მაზარ-ი-შარიფი, ხოლო მეთაურები აბდულ რაშიდ დოსტუმი და ატა მუჰამედ ნური უზბეკეთში გაიქცნენ. 15 აგვისტოს დილას დაეცა ჯალალაბადი, სადაც გადის ხაიბერის უღელტეხილზე გამავალი ერთადერთი საერთაშორისო გზა.[350] იმავე დღის შუადღისთვის თალიბანის ძალები ქაბულის კარიბჭეს მიადგნენ; პრეზიდენტმა აშრაფ ღანიმ დატოვა სასახლე და ქვეყნიდან გაფრინდა. რამდენიმე საათში თალიბანის მებრძოლები უკვე პრეზიდენტის სამუშაო მაგიდასთან ისხდნენ.[351] ავღანეთის ისლამური რესპუბლიკის ფაქტობრივი დაცემით, თალიბანმა ომი დასრულებულად გამოაცხადა.
აშშ-ის საბოლოო გასვლა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მას შემდეგ, რაც 2021 წლის 15 აგვისტოს თალიბანმა კონტროლი დაამყარა, გადაუდებელი გახდა იმ პირთა ევაკუაცია, რომლებიც საფრთხის ქვეშ იმყოფებოდნენ, მათ შორის თარჯიმნები, კოალიციურ ძალებთან მომუშავე პერსონალი, ეთნიკური უმცირესობები და ქალები. ორი კვირის განმავლობაში ქაბულის ჰამიდ კარზაის საერთაშორისო აეროპორტიდან ხორციელდებოდა დიპლომატების, სამხედროებისა და მშვიდობიანი მოქალაქეების გაყვანა. ბოლო რეისი, აშშ-ის სამხედრო-საჰაერო ძალების C-17, აფრინდა 2021 წლის 30 აგვისტოს, ღამის 11:59 საათზე (ქაბულის დროით), რაც ავღანეთში ამერიკული კამპანიის საბოლოო დასასრულს ნიშნავდა.[352][75]
წარუმატებლობა ავღანეთის სტაბილიზაციაში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]დამკვირვებლები ამტკიცებენ, რომ ავღანეთში მისიას ხელი შეუშალა მიზნებზე შეთანხმების არარსებობამ, რესურსების ნაკლებობამ, კოორდინაციის დეფიციტმა, ცენტრალურ ხელისუფლებაზე გადაჭარბებულმა ფოკუსირებამ ადგილობრივი და პროვინციული მმართველობების ხარჯზე.[353]
კარა კორტეს თანახმად, კლიმატის ცვლილებამ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ავღანეთში არასტაბილურობის ზრდასა და თალიბანის გაძლიერებაში. ავღანეთის მოსახლეობის 60%-ზე მეტი დამოკიდებულია სოფლის მეურნეობაზე, ხოლო ავღანეთი კლიმატის ცვლილების მიმართ მსოფლიოში მეექვსე ყველაზე მოწყვლადი ქვეყანაა გაეროს გარემოსდაცვითი პროგრამისა და ავღანეთის გარემოს დაცვის ეროვნული სააგენტოს მონაცემებით. თალიბანმა გამოიყენა საზოგადოების უკმაყოფილება, გამოწვეული ხელისუფლების უმოქმედობით კლიმატის ცვლილებით გამოწვეული გვალვებისა და წყალდიდობების მიმართ, საკუთარი მხარდაჭერის გასაძლიერებლად; ავღანელებს თალიბანის მხარდაჭერით უფრო მეტი ფულის გამომუშავება შეეძლოთ, ვიდრე ფერმერობით.[354]
2009 წელს ავღანეთი მსოფლიოში მეორე ყველაზე კორუმპირებულ ქვეყნად დასახელდა სომალის შემდეგ.[355]
პაკისტანი ცენტრალურ როლს ასრულებს კონფლიქტში. ლონდონის ეკონომიკის სკოლის მიერ 2010 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ნათქვამია, რომ პაკისტანის ISI-ს აქვს თალიბანის მხარდაჭერის „ოფიციალური პოლიტიკა“.[356] „როგორც ჩანს, პაკისტანი თამაშობს განმაცვიფრებელი მასშტაბის ორმაგ თამაშს“ — ნათქვამია ანგარიშში.[356] WikiLeaks-ის მიერ გამოქვეყნებულ ავღანეთის ომის დოკუმენტების გაჟონვასთან დაკავშირებით, Der Spiegel წერდა, რომ „დოკუმენტები ნათლად აჩვენებს, რომ პაკისტანის სადაზვერვო სააგენტო არის თალიბანის ყველაზე მნიშვნელოვანი მოკავშირე ავღანეთის ფარგლებს გარეთ“.[357] ამრულა სალეჰმა, ავღანეთის სადაზვერვო სამსახურის ყოფილმა დირექტორმა, განაცხადა: „ჩვენ ვსაუბრობთ ყველა ამ პროქსი-ძალაზე [თალიბანი, ჰაკანი], მაგრამ არა პროქსი-ძალების მბრძანებელზე, რომელიც არის პაკისტანის არმია. კითხვაა, რის მიღწევას ცდილობს პაკისტანის არმია...? მათ სურთ რეგიონში გავლენის მოპოვება“.[358] პაკისტანის როლი სათავეს იღებს საბჭოთა კავშირის ომიდან, როდესაც ისინი აფინანსებდნენ მოჯაჰიდებს საბჭოთა ჯარების წინააღმდეგ. პაკისტანის მიზანი მაშინაც და ახლაც არის ის, რომ ავღანეთში იყოს მათი ინტერესებისადმი მეგობრული რეჟიმი, რაც უზრუნველყოფს „გეოპოლიტიკურ სიღრმეს ინდოეთთან ნებისმიერ მომავალ კონფლიქტში“.[359]
ირანი ასევე ცდილობდა ომზე გავლენის მოხდენას. ირანმა და თალიბანმა დაამყარეს კავშირები, მათ შორის რუსეთის დახმარებითაც, რათა ამერიკული ძალებისთვის „სისხლი გამოეწოვათ“. ირანმა და რუსეთმა, რომლებიც სირიის სამოქალაქო ომში ჩაერთნენ, ავღანეთში აშშ-ის წინააღმდეგ „პროქსი ომი“ წამოიწყეს. თალიბანი ეკონომიკურ მხარდაჭერას იღებდა დუბაიდან, არაბთა გაერთიანებული საამიროებიდან და ბაჰრეინიდან. პაკისტანი ასავე უწევდა ეკონომიკურ დახმარებას და ხელს უწყობდა ირან-თალიბანის კავშირების გაღრმავებას.[360]
სტივ კოლი მიიჩნევს, რომ „ნატოს საბოლოო მარცხი ავღანეთის სტაბილიზაციაში დიდწილად განაპირობა ჯორჯ ბუშის დამღუპველმა გადაწყვეტილებამ 2003 წელს ერაყში შეჭრის შესახებ. ... თალიბანის დაბრუნება, ამერიკის თავდაპირველი უყურადღებობა ამის მიმართ და ზოგიერთი ავღანელისა და პაკისტანელისთვის თალიბანის ისლამურ პრინციპებზე დაფუძნებული ეროვნული წინააღმდეგობის იდეოლოგიის მიმზიდველობა — წარუმატებლობის ყველა ეს წყარო ვერ იქნება გაგებული ერაყის ომისგან იზოლირებულად“. კოლი შემდგომ აღნიშნავს, რომ არც ბუშის და არც ობამას ადმინისტრაციას არ მიუღწევია კონსენსუსისთვის ისეთ საკვანძო კითხვებზე, როგორიცაა სახელმწიფო მშენებლობის შედარებითი მნიშვნელობა კონტრტერორიზმთან მიმართებით, იყო თუ არა ავღანეთის სტაბილურობა უფრო პრიორიტეტული ვიდრე პაკისტანისა, ან ნარკოვაჭრობის როლი, თუმცა „ISI-ს გამოცანის ამოუხსნელობა და მისი ფარული ჩარევის შეჩერება ავღანეთში... ამერიკული ომის უდიდეს სტრატეგიულ მარცხად იქცა“.[361]
ჩინეთი ასევე აფართოებდა თავის გავლენას. 2010 წლიდან ჩინეთმა ხელი მოაწერა სამთო კონტრაქტებს ქაბულთან[362] და აშენებს სამხედრო ბაზას ბადახშანში ტერორიზმის წინააღმდეგ საბრძოლველად (კერძოდ, აღმოსავლეთ თურქესტანის დამოუკიდებლობის მოძრაობის წინააღმდეგ).[363] ჩინეთმა წლების განმავლობაში მილიარდობით დოლარის დახმარება გაუწია ავღანეთს, რომელიც სტრატეგიულ როლს ასრულებს სარტყლისა და გზის ინიციატივაში.[363] გარდა ამისა, 2011 წლის შემდეგ პაკისტანმა გააფართოვა ეკონომიკური და სამხედრო კავშირები ჩინეთთან, როგორც აშშ-ზე დამოკიდებულებისგან თავის დაზღვევის საშუალება. კოლი აღნიშნავს, რომ „საერთო ჯამში, ომმა ჩინეთს ცენტრალურ აზიაში მნიშვნელოვანი მოქმედების თავისუფლება დაუტოვა ისე, რომ მას არ გაუღია მსხვერპლი, ფინანსური რესურსი ან რეპუტაცია“.[364]
2019 წლის დეკემბერში The Washington Post-მა გამოაქვეყნა სამთავრობო დოკუმენტები, ძირითადად ინტერვიუების ტრანსკრიპტები 400-ზე მეტ საკვანძო ფიგურასთან, რომლებიც მონაწილეობდნენ ავღანეთის ომის წარმოებაში. The Washington Post-ისა და Guardian-ის თანახმად, დოკუმენტებმა აჩვენა, რომ აშშ-ის ოფიციალური პირები მუდმივად და განზრახ შეჰყავდათ შეცდომაში ამერიკული საზოგადოება კონფლიქტის რთულ ბუნებასთან დაკავშირებით,[365] რის გამოც ზოგიერთმა კომენტატორმა და საგარეო პოლიტიკის ექსპერტმა პარალელები გაავლო პენტაგონის დოკუმენტების გამოქვეყნებასთან.[365] The Washington Post-მა დოკუმენტები სამწლიანი სამართლებრივი ბრძოლის შემდეგ, ინფორმაციის თავისუფლების აქტის საფუძველზე მოთხოვნის შედეგად, ავღანეთის რეკონსტრუქციის სპეციალური გენერალური ინსპექტორის ოფისიდან მოიპოვა.[366][365]
ავღანეთის უშიშროების ძალები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ავღანეთის ეროვნული არმია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
აშშ-ის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ავღანეთის ეროვნული არმიის გაზრდას 134 000 ჯარისკაცამდე 2010 წლის ოქტომბრისთვის. 2010 წლის მაისისთვის ავღანეთის არმიამ მიაღწია ამ შუალედურ მიზანს და 2011 წლისთვის 171 000-იანი საბოლოო მაჩვენებელზე გასვლის გზაზე იყო.[367] ავღანური ჯარების ამ ზრდამ აშშ-ს მისცა საშუალება, 2011 წლის ივლისში საკუთარი ძალების გაყვანა დაეწყო.[368][369]
2010 წელს ავღანეთის ეროვნულ არმიას შეზღუდული იყო ბრძოლისუნარიანობაში.[370] საუკეთესო ავღანურ დანაყოფებსაც კი აკლდათ წვრთნა, დისციპლინა და ადეკვატური რეზერვები. ბაღლანის პროვინციაში ერთ-ერთ ახალ დანაყოფში ჯარისკაცები ბრძოლის ნაცვლად სანგრებში იმალებოდნენ.[371] ზოგიერთს თალიბანთან თანამშრომლობაში ეჭვმიტანილად მიიჩნევდნენ.[370] „მათ არ აქვთ ელემენტარული ბაზისი, ამიტომ წვებიან“, თქვა კაპიტანმა მაიკლ ბელმა, რომელიც იყო აშშ-ისა და უნგრელი ინსტრუქტორების გუნდის წევრი, რომელთაც ავღანელი ჯარისკაცების წვრთნა ევალებოდათ. „ერთი საათის განმავლობაში დავრბოდი, ვცდილობდი ისინი მეიძულებინა ესროლათ, როცა ჩვენ გვესროდნენ. ვერ შევძელი მათი იძულება, იარაღიდან ესროლათ“.[370] გარდა ამისა, ავღანეთის ეროვნულ არმიაში 10-დან 9 ჯარისკაცი წერა-კითხვის უცოდინარი იყო.[372]
ავღანეთის არმიაში გავრცელებული იყო არაეფექტურობა და კორუფცია.[373] აშშ-ის ძალისხმევა მკვეთრად შენელდა ამ პრობლემების გამო.[374] ამერიკელი ინსტრუქტორები იტყობინებოდნენ დაკარგული ავტომობილების, იარაღისა და სხვა სამხედრო აღჭურვილობის, ასევე საწვავის აშკარა ქურდობის შესახებ.[370] იმ ამერიკელი ოფიცრების წინააღმდეგ, რომლებიც ცდილობდნენ ავღანელი ჯარისკაცებისთვის ქურდობის აღკვეთას, მოკვლის მუქარებს იყენებდნენ. ავღანელი ჯარისკაცები ხშირად ჭრიდნენ თვითნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების (IED) მართვის სადენებს მათი მონიშვნის მაგივრად და ელოდებოდნენ ამერიკელების მიახლოვებას, რათა ისინი აეფეთქებინათ. ეს აჯანყებულებს საშუალებას აძლევდა, დაბრუნებულიყვნენ და ხელახლა შეეერთებინათ მართვის სადენები.[370] ამერიკელი ინსტრუქტორები ხშირად ართმევდნენ მობილურ ტელეფონებს ავღანელ ჯარისკაცებს მისიის დაწყებამდე რამდენიმე საათით ადრე იმის შიშით, რომ ოპერაციის შესახებ ინფორმაციას გაჟონავდნენ.[375] ამერიკელი ინსტრუქტორები ხშირად დიდ დროს ატარებდნენ ავღანური სიების სიზუსტის გადამოწმებაში, რათა დარწმუნებულიყვნენ, რომ ისინი არ იყო შევსებული „მკვდარი სულებით“, რომელთა ხელფასებსაც ავღანელი მეთაურები იპარავდნენ.[376]
დეზერტირობა დიდი პრობლემა იყო. აშშ-ის თავდაცვის დეპარტამენტისა და ავღანეთის რეკონსტრუქციის გენერალური ინსპექტორის მონაცემებით, ყოველი მეოთხე საბრძოლო პოსტზე მყოფი ჯარისკაცი ტოვებდა ავღანეთის არმიას.[377]
2015 წლის დასაწყისში ფილიპ მუნჩმა ავღანეთის ანალიტიკოსთა ქსელიდან დაწერა, რომ „...არსებული მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ავღანეთის ეროვნული უშიშროების ძალების (ANSF) ბევრი მაღალი რანგის წევრი იყენებს საკუთარ პოზიციას გასამდიდრებლად. ANSF-ში ასევე არსებობს ძლიერი ლოიალობა გარე ფრაქციების მიმართ, რომლებიც თავად ეჯიბრებიან ერთმანეთს გავლენისა და რესურსებზე წვდომისთვის. ყოველივე ეს ნიშნავს, რომ ANSF შეიძლება არ მუშაობდეს ისე, როგორც ოფიციალურად უნდა მუშაობდეს. უფრო მეტიც, ჩანს, რომ ANSF-ის პოლიტიკური ეკონომია ხელს უშლის მათ იმუშაონ თანამედროვე ორგანიზაციების მსგავსად, რაც თავად მტკიცე მხარდაჭერის მისიის წინაპირობაა“.[378][379]
„მწვანე ლურჯზე“ (ინგლ. Green-on-blue) ან „შიდა თავდასხმები“, რომელშიც ავღანელი ჯარისკაცები ან პოლიციელები იარაღს ამერიკელი ან ევროპელი კოლეგების წინააღმდეგ მიმართავდნენ, მთავარ საფიქრალად იქცა 2010 წელს და პიკს მიაღწია 2012 წელს, როდესაც მათ ISAF-ის დანაკარგების თითქმის 25% შეადგინეს, 2013-2014 წლებში კლებამდე, რადგან საერთაშორისო ძალები კონფლიქტიდან გადიოდნენ. შიდა თავდასხმების მასშტაბმა შოკში ჩააგდო CIA-ს ანალიტიკოსები, რომლებმაც მსგავსი ფენომენი ვერ ნახეს ვერც ვიეტნამის ომის, ვერც საბჭოთა-ავღანეთის ომის ან თანამედროვე ისტორიის ნებისმიერი სხვა ანტიპარტიზანული ომის დროს. თავდასხმები გახშირდა რამადანის დროს და შეინიშნებოდა „მიმბაძველობის შაბლონი“, რაც ხასიათდებოდა შემდგომი თავდასხმების გაზრდილი რისკით ორიგინალური ინციდენტიდან ორი დღის განმავლობაში, თუმცა ამ ძალადობის ფუძემდებლური მიზეზები საკამათო იყო. ერთი თეორია დაფუძნებული იყო 2011 წლის კვლევაზე, რომელიც ჩაატარა კვლევითმა ფსიქოლოგმა, მაიორმა ჯეფრი ბორდინმა, რომელმაც გამოკითხა ავღანელი და ამერიკელი ჯარისკაცები ერთმანეთის აღქმასთან დაკავშირებით, ის ამტკიცებდა, რომ შიდა თავდასხმები იყო კულტურული შეუთავსებლობისა და უკმაყოფილების შედეგი. თუმცა, 2013 წლის კვლევამ სასამართლო ფსიქიატრის მარკ სეიჯმენის მიერ, რომელიც CIA-ს ყოფილი ოფიცერი და მეცნიერი იყო, რომელიც ეფუძნებოდა აშშ-ის სამხედრო „15-6“ საქმეების ფაილებსა და სხვა დოკუმენტურ მტკიცებულებებს, 2012 წლის განმავლობაში მან ვერ აღმოაჩინა ვერცერთი შიდა თავდასხმა, რომელიც უშუალოდ გამწვავდა შუღლის ან კულტურული გაუგებრობის გამო ორ ოფიცერს შორის, რომლებიც ერთად მუშაობდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ შემთხვევების დაახლოებით 10% დაკავშირებული იყო რეზონანსულ პროვოკაციებთან, როგორიცაა 2012 წლის ავღანეთში ყურანის დაწვის საპროტესტო აქციები და ყანდაარის ხოცვა-ჟლეტა, JWICS-ის მონაცემებმა აჩვენა, რომ შიდა თავდამსხმელთა 56%-ს ჰქონდა ურთიერთობა თალიბანთან და თალიბანთან კონტაქტის ირიბი მტკიცებულებები იყო შემთხვევების კიდევ 19%-ში. სეიჯმენის თქმით, თავდამსხმელები არ იყვნენ თალიბანის კადრები, რომლებიც ავღანეთის არმიაში შესაღწევად გაგზავნეს, არამედ იყვნენ დეზერტირები, რომლებსაც წასვლის წინ თავიანთი ყოფილი მოკავშირეების მკვლელობა გადააწყვეტინეს; რამდენადაც ისინი მოტივირებულნი იყვნენ უკმაყოფილებით, ეს იყო კოლექტიური შეურაცხყოფა „ავღანელების“ ან „მუსლიმების“ მიმართ, და არა პირადი წყენა, და მათი სამაგიერო ძალადობა ხშირად განურჩეველი იყო. „მწვანე ლურჯზე“ ძალადობის შესამცირებლად, ISAF-ის ჯარისკაცებს შეახსენეს „პატივი სცენ ისლამს“ და „მოერიდონ ქედმაღლობას“, შეიარაღებული მცველები განლაგდნენ როგორც „მფარველი ანგელოზები“ ერთობლივი წვრთნების მეთვალყურეობისთვის და გაფართოვდა ადრე შემოწმებული ავღანელი ჯარისკაცების კონტრდაზვერვითი მეთვალყურეობა, სხვა პრევენციულ ზომებთან ერთად.[380]
ამერიკელი ჟურნალისტის ენი იაკობსენის მიერ 2019 წელს გამოქვეყნებული წიგნის თანახმად, რომელიც ეხება CIA-ს გასამხედროებული ოპერაციების „საიდუმლო ისტორიას“, აშშ-ის მიერ გაწვრთნილი ავღანელი მებრძოლების უმეტესობა ჩვეულებრივ მოიხმარდა ოპიუმს და მუდმივი ბრძოლა იყო საჭირო მათ ფხიზელ მდგომარეობაში გამოსაყვანად. ამავე წიგნში ნათქვამია, რომ ავღანელი რეკრუტების გაუპატიურება სხვა ავღანელი ჯარისკაცების მიერ ხდებოდა აშშ-ის მიერ მართულ სამხედრო ობიექტებზე, რაც ძირს უთხრიდა საბრძოლო მზადყოფნას. იაკობსენმა დაწერა, რომ აშშ-ის გენერალური ინსპექტორის 2018 წლის ანგარიშში აღნიშნული იყო „ავღანეთის ძალების მიერ ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევის“ 5753 შემთხვევა, მათ შორის „ავღანელი მეთაურების მიერ არასრულწლოვანი ბიჭების სისტემატური დამონება და გაუპატიურება“.[381]
ავღანეთის რეკონსტრუქციის სპეციალური გენერალური ინსპექტორის (SIGAR) 2017 წლის ანგარიშის თანახმად, 2010 წლიდან 2016 წლამდე, თავდაცვის დეპარტამენტმა 5753 შემოწმების მოთხოვნა გასცა ავღანეთის უშიშროების ძალების პერსონალზე, ლიჰის კანონის საფუძველზე.[382] ლიჰის კანონი კრძალავს აშშ-ის მიერ უცხოური უშიშროების დანაყოფების დაფინანსებას, თუ არსებობს სარწმუნო ცნობები ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევის შესახებ. SIGAR-ის თანახმად, 2010 წლიდან 2016 წლამდე თავდაცვის დეპარტამენტს ეცნობა ავღანეთის უშიშროების ძალების მიერ ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევის 75 ბრალდების შესახებ, მათ შორის მკვლელობებისა და ბავშვზე სექსუალური ძალადობის 16 შემთხვევის შესახებ. დაახლოებით ათმა ავღანურმა დანაყოფმა, რომლებიც დადანაშაულებულნი იყვნენ ბოროტმოქმედებაში, განაგრძეს აშშ-ის დაფინანსების მიღება კანონში არსებული გამონაკლისის გამო, რომელიც დაფინანსების გაგრძელების საშუალებას იძლევა, თუ დანაყოფები მიჩნეულია მნიშვნელოვნად „ეროვნული უშიშროების ინტერესებისთვის“.[383][384]
ავღანეთის პოლიცია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ავღანეთის პოლიცია მხარს უჭერდა ავღანეთის არმიას. პოლიციის ოფიცრები ავღანეთში ასევე დიდწილად წერა-კითხვის უცოდინარნი იყვნენ. 2010 წელს მათგან დაახლოებით 17%-ს უკანონო ნარკოტიკების მოხმარებაზე ტესტზე დადებითი პასუხი აღმოაჩნდა. მათ ფართოდ სდებდნენ ბრალს ქრთამის აღებასა და გამოძალვაში.[385] ოფიცრების მეოთხედი სამსახურს ყოველწლიურად ტოვებდა, რაც კიდევ უფრო ართულებდა ავღანეთის მთავრობის მიზნის მიღწევას, რომელიც პოლიციური ძალების მნიშვნელოვნად გაზრდას ითვალისწინებდა.[386]
შედეგები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თალიბანის მთავრობის ჩამოყალიბება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
2021 წლის 7 სექტემბერს თალიბანმა გამოაცხადა დროებითი მთავრობა, რომელსაც პრემიერ-მინისტრის რანგში სათავეში ჩაუდგა მოჰამედ ჰასან ახუნდი.[387] ორგანიზაცია Human Rights Watch-ის მიერ 2021 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებული ანგარიშის თანახმად, ქვეყნის დაკავებიდან სამი თვის განმავლობაში თალიბანმა სიკვდილით დასაჯა ან ძალადობრივად გააუჩინარა ავღანეთის უშიშროების ძალების 100-ზე მეტი ყოფილი წევრი მხოლოდ ოთხ პროვინციაში: ღაზნიში, ჰილმენდში, ყანდაარსა და ყუნდუზში. ანგარიშის მიხედვით, თალიბანი სამიზნეებს სადაზვერვო ოპერაციებისა და დარჩენილი სამსახურებრივი ჩანაწერების მეშვეობით ადგენდა. უშიშროების ძალების ყოფილი წევრები ასევე იღუპებოდნენ თალიბანთან რეგისტრაციიდან რამდენიმე დღეში, მიუხედავად იმისა, რომ მათ უსაფრთხოების გარანტიის წერილებს გადასცემდნენ.[388]
2021 წლის დეკემბერში აშშ-ის კონგრესმა დააარსა ავღანეთის ომის კომისია და დამოუკიდებელი სამუშაო ჯგუფი, რომლის მიზანი იყო 2001 წლიდან 2021 წლამდე ავღანეთში აშშ-ის სამხედრო ოპერაციების სრული შესწავლა.[389] კომისიას მიეცა ოთხი წელი გამოძიების ჩასატარებლად და ყოვლისმომცველი ანგარიშის მოსამზადებლად.[389]
პანჯშრის კონფლიქტი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2021 წლის 17 აგვისტოს, ავღანეთის ვიცე-პრეზიდენტმა ამრულა სალეჰმა, ავღანეთის კონსტიტუციაზე დაყრდნობით, საკუთარი თავი ავღანეთის პრეზიდენტად გამოაცხადა. მისი ოპერაციების ბაზა პანჯშრის ხეობაში მდებარეობდა, რომელიც თალიბების მიერ არ იყო დაკავებული. მან პირობა დადო, რომ იქიდან გააგრძელებდა სამხედრო ოპერაციებს თალიბანის წინააღმდეგ.[390] მის პრეტენზიას პრეზიდენტობაზე მხარი დაუჭირეს აჰმად მასუდმა და თავდაცვის მინისტრმა ბისმილა ხან მოჰამადიმ. 6 სექტემბრისთვის თალიბანმა ხეობის დიდ ნაწილზე კონტროლი დაამყარა, თუმცა შეიარაღებული წინააღმდეგობა მაღალმთიან ადგილებში გაგრძელდა. სალეჰი და მასუდი, გავრცელებული ინფორმაციით, სექტემბრის ბოლოს მეზობელ ტაჯიკეთში გადავიდნენ.[391]
ისლამური სახელმწიფოს აქტივობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ტერორისტული დაჯგუფება ISIS-K-ის მიერ ქაბულის აეროპორტზე განხორციელებული თავდასხმის შემდეგ, აშშ-მ განაცხადა, რომ შესაძლოა ითანამშრომლოს თალიბანთან ისლამური სახელმწიფოს ტერორისტების წინააღმდეგ საბრძოლველად, როგორც საერთაშორისო სამხედრო ინტერვენციის ნაწილი.[392]
ფინანსური კრიზისი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თალიბანის მიერ ხელისუფლების ხელში ჩაგდების შემდეგ, დასავლეთის ქვეყნებმა შეაჩერეს ჰუმანიტარული დახმარება, ხოლო მსოფლიო ბანკმა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა ავღანეთისთვის განკუთვნილი ფულადი გზავნილები შეწყვიტეს.[393] აშშ-ის პრეზიდენტ ჯო ბაიდენის ადმინისტრაციამ გაყინა ავღანეთის ცენტრალური ბანკის კუთვნილი დაახლოებით 9 მილიარდი აშშ დოლარის ღირებულების აქტივები. 2021 წლის ოქტომბერში გაერომ განაცხადა, რომ ავღანეთის 39-მილიონიანი მოსახლეობის ნახევარზე მეტი საკვების მწვავე დეფიციტის წინაშე იდგა.[394] 2021 წლის 22 დეკემბერს გაეროს უშიშროების საბჭომ ერთხმად მიიღო აშშ-ის მიერ შეთავაზებული რეზოლუცია, რათა დახმარება მიეწოდოს ავღანელ ხალხს ისე, რომ ფინანსები თალიბანის ხელში არ მოხვდეს.[395]
დევნილები და ლტოლვილები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
2001 წლის შემდეგ ავღანეთში 5.7 მილიონზე მეტი ყოფილი ლტოლვილი დაბრუნდა,[396] თუმცა 2021 წლისთვის 2.6 მილიონი ადამიანი კვლავ ლტოლვილად რჩებოდა და მათი დაბრუნების ტემპი საგრძნობლად შემცირდა.[397] მრავალწლიანი რეპატრიაციის შემდეგ, ტალღა კვლავ შემობრუნდა როგორც მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობის, ისე ძალადობის მკვეთრი ზრდის გამო, რამაც ქვეყნიდან გაქცეულთა რიცხვის კვლავ გაზრდა გამოიწვია.[398]
2013 წლის იანვრის გაეროს მონაცემებით, 547 550 ადამიანი ითვლებოდა იძულებით გადაადგილებულ პირად (IDP), რაც 2012 წლის მაჩვენებელზე 25%-ით მეტი იყო.[399] 2020 წელს საცხოვრებელი 400 000-მა ადამიანმა დატოვა, ხოლო 2021 წლის პირველ ნახევარში კი 200 000-მა.[397]
2020 წლის მონაცემებით, ავღანელი ლტოლვილების ყველაზე დიდი რაოდენობა პაკისტანმა მიიღო, მას მოჰყვება ირანი. შედარებით მცირე ნაწილმა თავშესაფარი ინდოეთში, ინდონეზიასა და ტაჯიკეთში იპოვა. აზიის გარეთ, გერმანია ლიდერობდა როგორც მიღებული ლტოლვილების, ისე თავშესაფრის მაძიებელთა რაოდენობით.[400]
თალიბანის მიერ ხელისუფლების ხელში ჩაგდების შემდეგ, ქაბულის აეროპორტიდან საჰაერო გზით 122 000-ზე მეტი ადამიანის ევაკუაცია განხორციელდა, მათ შორის იყვნენ ავღანელები, აშშ-ის და სხვა უცხო სახელმწიფოების მოქალაქეები.[401]
ნარკოტიკებით ვაჭრობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
1996-დან 1999 წლამდე თალიბანი აკონტროლებდა ავღანეთის ყაყაჩოს ნათესების 96%-ს და ოპიუმი მათ მთავარ შემოსავლის წყაროდ იქცა. 2000 წლისთვის ავღანეთზე მოდიოდა მსოფლიო ოპიუმის 75%. მოგვიანებით მულა ომარმა აკრძალა ყაყაჩოს კულტივაცია, რამაც წარმოება მკვეთრად შეამცირა, თუმცა ზოგიერთი დამკვირვებლის აზრით, ეს გაკეთდა მხოლოდ საერთაშორისო აღიარების მოსაპოვებლად ან ფასების ხელოვნურად გასაზრდელად. 2001 წლის სექტემბერში, აშშ-ზე თავდასხმებამდე ცოტა ხნით ადრე, თალიბანმა გლეხებს ყაყაჩოს დათესვის ნება კვლავ დართო.[402]
ავღანეთში აშშ-ის შეჭერის შემდეგ ოპიუმის წარმოება კვლავ მკვეთრად გაიზარდა.[403] 2005 წლისთვის ავღანეთი აწარმოებდა მსოფლიო ოპიუმის 90%-ს, რომლის უდიდესი ნაწილი ჰეროინად მუშავდებოდა და ევროპასა და რუსეთში იყიდებოდა.
SIGAR-ის 2018 წლის ანგარიშის მიხედვით, აშშ-მ 2002 წლიდან 8.6 მილიარდი დოლარი დახარჯა ავღანეთში ნარკოტიკებით ვაჭრობის აღსაკვეთად. 2021 წლის მონაცემებით, თალიბანი თავისი წლიური შემოსავლის 60%-ს სწორედ ნარკოვაჭრობიდან იღებდა, რაც გაეროს შეფასებით წელიწადში 400 მილიონ დოლარზე მეტს შეადგენდა.[404]
ჯანმრთელობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2001-დან 2021 წლამდე ავღანეთში გაუმჯობესდა ჯანდაცვის, განათლებისა და ქალთა უფლებების მდგომარეობა.[405] სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 56-დან 64 წლამდე გაიზარდა, ხოლო მშობიარობისას სიკვდილიანობა განახევრდა. ქალაქის მოსახლეობის 89%-ს ხელი მიუწვდება სუფთა წყალზე (2001 წელს ეს მაჩვენებელი 16% იყო). ბავშვთა ქორწინების მაჩვენებელი 17%-ით შემცირდა.[405] 2001-დან 2014 წლამდე ავღანეთის მოსახლეობა 50%-ზე მეტით გაიზარდა, ხოლო ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტი რვაჯერ გაიზარდა.[406]
განათლება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2013 წლის მონაცემებით, სკოლებში 8.2 მილიონი ავღანელი დადიოდა (2001 წელს — 1.2 მილიონი).[407] წერა-კითხვის ცოდნის დონე 2001 წლის შემდეგ 8%-დან 43%-მდე გაიზარდა.[405]
მიუხედავად იმისა, რომ ცხრა კლასის განათლება სავალდებულოა, Human Rights Watch-ის 2017 წლის ანგარიშით, მთავრობა ვერ უზრუნველყოფდა ამ სისტემის გამართულ მუშაობას. 2018 წელს UNICEF-მა განაცხადა, რომ 7-დან 17 წლამდე ასაკის 3.7 მილიონი ბავშვი (დაახლოებით 44%) სკოლაში არ დადიოდა.[408]
ქალთა უფლებები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1978 წელს კონფლიქტის დაწყებამდე, ქალაქებში ქალთა უფლებების მხრივ გარკვეული წინსვლა შეიმჩნეოდა, თუმცა ავღანეთი კვლავ კონსერვატიულ ქვეყნად რჩებოდა. პუშტუნებით დასახლებულ რაიონებში ტრადიცია იყო ტომობრივი პატივი, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ქალები ატარებდნენ სრულად დამფარავ ცისფერ ბურკებს.
2013 წლისთვის სკოლებში 3.2 მილიონი გოგონა დადიოდა (2001 წელს — 50 000-ზე ნაკლები). 2021 წელს უნივერსიტეტის სტუდენტების მესამედს ქალები შეადგენდნენ, ხოლო პარლამენტის წევრების 27% ქალი იყო.[397] მიუხედავად იმისა, რომ თალიბანი ტრადიციულად ეწინააღმდეგება გოგონების განათლებას, 2017 წელს ზოგიერთ რაიონში მათ ქალებს სწავლის უფლება მისცეს ადგილობრივებში გავლენის მოსაპოვებლად. თუმცა, ისეთ პროვინციებში, როგორიცაა ყანდაარი და ჰილმენდი, გოგონების 85% კვლავ ვერ ახერხებდა სკოლაში სიარულს.[408]
დანაკარგები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ადამიანური დანაკარგები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ბრაუნის უნივერსიტეტის პროექტის ომის საფასურის (Costs of War Project) თანახმად, ომმა ავღანეთში 46 319 მშვიდობიანი მოქალაქე იმსხვერპლა. თუმცა, დაღუპულთა რეალური რაოდენობა, სავარაუდოდ, ბევრად მაღალია არაპირდაპირი მომაკვდინელებლი ფაქტორების გამო, როგორებიცაა დაავადებები, საკვებსა და წყალზე ხელმისაწვდომობის დაკარგვა და ინფრასტრუქტურის განადგურება. ექიმები სოციალური პასუხისმგებლობისთვის და ექიმები ბირთვული ომის პრევენციისთვის (IPPNW) ერთობლივი ანგარიშის მიხედვით, ავღანეთში საბრძოლო მოქმედებების შედეგად ყველა მხარის მიერ მოკლული მშვიდობიანი მოქალაქეების რიცხვი 106 000-დან 170 000-მდე მერყეობს.[409]
მშვიდობიან მოსახლეობაში დანაკარგების უდიდესი ნაწილი (საშუალოდ 75%) აჯანყებულებს, მათ შორის თალიბანს მიეწერებოდა.[410] გაეროს ავღანეთის დახმარების მისია (UNAMA) მშვიდობიან მოსახლეობაში დანაკარგების სტატისტიკას 2008 წლიდან აწარმოებს.
კოალიციური ძალების მიერ გამოწვეული მსხვერპლი ომის ბოლო ეტაპზე დაბალი იყო, რადგან უცხოური ჯარების უმეტესობა გაყვანილი იყო და აქცენტი საჰაერო დარტყმებზე გადავიდა. 2015 წელს სამთავრობო ძალებზე მოდიოდა მსხვერპლის 17%, ხოლო აშშ-სა და ნატო-ს ჯარებზე მხოლოდ 2%.[411]
2001 წელს თალიბანის რეჟიმის დამხობის შემდეგ, ბევრი მებრძოლი პაკისტანში გაიქცა. 2004 წელს პაკისტანში, ხაიბერ-პახტუნხვას და ბალოჩისტანის პროვინციებში, დაიწყო შეიარაღებული კონფლიქტი პაკისტანსა და ისლამისტური-ჯიჰადისტურ ძალებს შორის, მათ შორის თეჰრიკ-ი-თალიბან პაკისტანი, ალ-კაიდა და სხვა მოკავშირე ჯგუფები. ამ კონფლიქტმა 2001-2021 წლებში ჯამში სულ მცირე 67 000 ადამიანი იმსხვერპლა.
ფინანსური დანაკარგები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]აშშ-ის თავდაცვის დეპარტემენტის მონაცემებით, ავღანეთის ომის ღირებულებამ, რეკონსტრუქციის ჩათვლით, 825 მილიარდი ამერიკული დოლარი შეადგინა. თუმცა, სხვა შეფასებით, რომელიც აშშ-ის პრეზიდენტმა ჯო ბაიდენმაც ახსენა, ხარჯებმა 2 ტრილიონ დოლარს გადააჭარბა.[412] 2013 წლისთვის გაერთიანებული სამეფოს დანახარჯი ავღანეთის ომში 37 მილიარდ ფუნტს (56.46 მილიარდი დოლარი) შეადგენდა.
2011 წელს ავღანეთში ერთი ამერიკელი ჯარისკაცის შენახვა წელიწადში 1 მილიონ დოლარზე მეტი ჯდებოდა. ჰარვარდის კენედის სკოლის პროფესორის, ლინდა ბილმსის შეფასებით, ერაყისა და ავღანეთის ომების გრძელვადიანი ხარჯები 4-დან 6 ტრილიონ დოლარამდე გაიზრდება, რაც ძირითადად ვეტერანთა პენსიებს, ინვალიდობის შემწეობებსა და ვალის პროცენტებს უკავშირდება. 2021 წლისთვის ბრაუნის უნივერსიტეტმა დაასკვნა, რომ ომზე უკვე დაიხარჯა 2.261 ტრილიონი ამერიკული დოლარი.
კორუფცია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]კორუფციისა და არაეფექტურობის გამო, საერთაშორისო დახმარების დიდმა ნაწილმა ადრესატამდე ვერ მიაღწია. ომის პირველ ათწლეულში აშშ-მ დაახლოებით 31-დან 60 მილიარდამდე დოლარი დაკარგა თაღლითობისა და ცუდი დაგეგმვის გამო.[413] 2013 წლის ზაფხულში, ჯარების გაყვანის მოსამზადებელ ეტაპზე, აშშ-ის არმიამ გაანადგურა 7 მილიარდი დოლარის ღირებულების აღჭურვილობა და ტექნიკა, რომლის ტრანსპორტირებაც ძვირი ჯდებოდა; ზოგიერთი მათგანი ადგილობრივებზე ჯართის სახით გაიყიდა.
ავღანეთის რეკონსტრუქციის სპეციალური გენერალური ინსპექტორის (SIGAR) მიერ ჩატარებული ინტერვიუების მიხედვით, 2001 წლის შემდეგ აშშ-ის დახმარების დაახლოებით 40% კორუმპირებული ჩინოვნიკების, საველე მეთაურების, კრიმინალებისა და მეამბოხეების ჯიბეებში ხვდებოდა.[414] რაიან კროკერმა, აშშ-ის ყოფილმა ელჩმა ავღანეთში, აღნიშნა: „შეუძლებელია ამხელა თანხა ჩადო ასეთ მყიფე სახელმწიფოსა და საზოგადოებაში ისე, რომ ამან კორუფცია არ გამოიწვიო“.
ომის დანაშაულები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ომის დანაშაულები (ომის კანონებისა და ჩვეულებების სერიოზული დარღვევა, რომელიც წარმოშობს ინდივიდუალურ სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას)[415] ჩადენილია ორივე მხარის მიერ, მათ შორის მშვიდობიანი მოსახლეობის მასობრივი მკვლელობები, სამოქალაქო ობიექტების განადგურება, ტერორიზმი, წამების გამოყენება და ომის ტყვეების მკვლელობა. დამატებითი გავრცელებული დანაშაულები მოიცავს ქურდობას, განზრახ ცეცხლის წაკიდებას და ქონების განადგურებას, რაც არ იყო განპირობებული სამხედრო აუცილებლობით.
თალიბანმა ომის განმავლობაში ჩაიდინა ომის დანაშაულები, მათ შორის მასობრივი მკვლელობები, თვითმკვლელი აფეთქებები, ტერორიზმი და თავდასხმები მშვიდობიან მოსახლეობაზე (მაგალითად, ცოცხალი ფარის გამოყენება).[416][417] 2011 წელს, The New York Times-მა განაცხადა, რომ თალიბანი პასუხისმგებელი იყო ყველა დაღუპული სამოქალაქო პირის მკვლელობების სამი-მეოთხედისათვის ავღანეთის ომში.[418][419] გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ანგარიშები თანმიმდევრულად ადანაშაულებდნენ თალიბანს და სხვა აჯანყებულ ძალებს კონფლიქტში მშვიდობიანი მოსახლეობის მკვლელობების უმეტესოვაში.[420][410][421] თალიბანის სხვა დანაშაულები მოიცავს მასობრივ გაუპატიურებას და დანებებული ჯარისკაცების სიკვდილით დასჯას.[422][423]
ISAF-ის, ავღანეთის უშიშროების ძალებისა და ჩრდილოეთის ალიანსის მიერ ჩადენილი ომის დანაშაულები მოიცავდა მასობრივ მკვლელობებს, პატიმართა მიმართ სასტიკ მოპყრობას და სამოქალაქო პირების მკვლელობებს. Amnesty International-მა დაადანაშაულა პენტაგონი ავღანეთში ჩადენილ ომის დანაშაულებში, წამებასა და უკანონო მკვლელობებთან დაკავშირებული მტკიცებულებების დაფარვაში.[424] მნიშვნელოვანი ინციდენტები მოიცავს დაშთ-ი-ლეილის ხოცვა-ჟლეტას,[425] ბაგრამის ბაზაზე პატიმართა წამებას და არაადამიანურ მოპყრობას,[426] ყანდაარის ხოცვა-ჟლეტას და სხვებს.[427]
თალიბანის დახმარება უცხოეთიდან
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]პაკისტანი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თალიბანის გამარჯვებას ხელი შეუწყო პაკისტანის მხარდაჭერამ. მიუხედავად იმისა, რომ პაკისტანი აშშ-ის ერთ-ერთი მთავარი მოკავშირე იყო 2001 წლის ავღანეთში შეჭრამდე და მას შემდეგაც, პაკისტანის მთავრობის ელემენტები (მათ შორის სამხედრო და სადაზვერვო სამსახურები) ათწლეულების განმავლობაში ინარჩუნებდნენ ძლიერ ლოგისტიკურ და ტაქტიკურ კავშირებს თალიბანის მებრძოლებთან და ეს დახმარება ხელს უწყობდა ამბოხებას ავღანეთში.[428][429] მაგალითად, ჰაკანის ქსელს, რომელიც თალიბანთან დაკავშირებული და პაკისტანში ბაზირებული დაჯგუფებაა, ძლიერი მხარდაჭერა ჰქონდა პაკისტანის სადაზვერვო სააგენტო ISI-ისგან.[428] თალიბანის ლიდერებმა პაკისტანში უსაფრთხო თავშესაფარი იპოვეს, ისინი ცხოვრობდნენ ამ ქვეყანაში, ეწეოდნენ ბიზნესს, მოიპოვებდნენ სახსრებს და იღებდნენ სამედიცინო მომსახურებას.[428][429] პაკისტანის მთავრობის ზოგიერთი ელემენტი სიმპათიით იყო განწყობილი თალიბანის იდეოლოგიის მიმართ, ბევრი პაკისტანელი ჩინოვნიკი კი თალიბანს განიხილავდა როგორც აქტივს ინდოეთის წინააღმდეგ.[428][429] ბრიუს რიდელმა აღნიშნა, რომ „პაკისტანის არმიას სჯერა, რომ ავღანეთი უზრუნველყოფს სტრატეგიულ სიღრმეს ინდოეთის წინააღმდეგ, რაც მათ აკვიატებას წარმოადგენს“.[429]
რუსეთი და ირანი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]2001 წლის 11 სექტემბრის თავდასხმების შემდეგ, ირანის ძალები, რევოლუციურ გუშაგთა კორპუსის მეთაურის, ყასემ სოლეიმანის ხელმძღვანელობით, თავდაპირველად ფარულად თანამშრომლობდნენ ამერიკელებთან ალ-კაიდას და თალიბანის წინააღმდეგ. თუმცა, ეს თანამშრომლობა დასრულდა 2002 წლის 29 იანვარს „ბოროტების ღერძის“ შესახებ სიტყვით გამოსვლის შემდეგ, რომელშიც ირანი მოხსენიებული იყო როგორც ტერორიზმის მთავარი სახელმწიფო სპონსორი და საფრთხე რეგიონში მშვიდობისთვის. ამის შემდეგ, ირანული ძალები სულ უფრო მტრულად განეწყვნენ რეგიონში მყოფი ამერიკული ძალების მიმართ.[141]
დოქტორმა ანტონიო ჯუსტოციმ, სამეფო გაერთიანებული თავდაცვის კვლევების ინსტიტუტის (RUSI) უფროსმა მკვლევარმა ტერორიზმისა და კონფლიქტების საკითხებში, დაწერა: „როგორც რუსები, ისე ირანელები დაეხმარნენ თალიბანს 2021 წლის მაის-აგვისტოში ელვისებური სისწრაფით წინსვლაში. მათ წვლილი შეიტანეს მათ დაფინანსებასა და აღჭურვაში, მაგრამ შესაძლოა კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი ის იყო, რომ ისინი დაეხმარნენ თალიბებს გარიგებების დადებაში იმ მხარეებთან, ჯგუფებთან და პიროვნებებთან, რომლებიც დაახლოებულნი იყვნენ რომელიმე ამ ქვეყანასთან, ან ორივესთან. [...] რევოლუციური გვარდია დაეხმარა თალიბანის წინსვლას დასავლეთ ავღანეთში, მათ შორის ირანთან დაკავშირებულ სხვადასხვა გავლენიან პირებსა და მილიციის მეთაურებზე ზემოქმედებით, რათა მათ წინააღმდეგობა არ გაეწიათ თალიბანისთვის“.[147]
იხილეთ აგრეთვე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ლიტერატურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Steve, Coll, Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001, Penguin, 2004, ISBN 978-1-59420-007-6.
- Edward, Girardet, Killing the Cranes: A Reporter's Journey Through Three Decades of War in Afghanistan, 3 August 2011, Chelsea Green Publishing, 2011.
- Auerswald, David P. & Stephen M. Saideman, eds. NATO in Afghanistan: Fighting Together, Fighting Alone (Princeton U.P. 2014) This book breaks down the history of the US effort in Afghanistan down by deployed commander. Also useful in this fashion are Kaplan, "The Insurgents", and "A Different Kind of War."
- Mikulaschek, Christoph and Jacob Shapiro. (2018). Lessons on Political Violence from America's Post-9/11 Wars. Journal of Conflict Resolution 62(1): 174-202.
- Stewart, Richard W. (2004). Operation Enduring Freedom, BG John S. Brown, United States Army, გვ. 46. ციტირების თარიღი: 18 მარტი 2021.
- AEI. (24 July 2008) America and the War on Terror. AEI Public Opinion Study. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 აპრილი 2015. ციტირების თარიღი: 18 მარტი 2021.
- Call, Steve (15 January 2010). Danger Close. Texas A&M University Press. ISBN 978-1-60344-304-3.
- Woodward, Bob (27 September 2010). Obama's Wars. Simon & Schuster. ISBN 978-1-4391-7251-3.
- Call, Steve (15 January 2010). Danger Close. Texas A&M University Press. ISBN 978-1-60344-304-3.
- Ahmen, Rashid, Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia, Yale University Press, 2000, ISBN 0-300-08340-8.
- Woodward, Bob (27 September 2010). Obama's Wars. Simon & Schuster. ISBN 978-1-4391-7251-3.
- Münch, Philipp. "Creating common sense: getting NATO to Afghanistan." Journal of Transatlantic Studies (2021): 1-29 online.
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- US War in Afghanistan. Council on Foreign Relations (2014). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2 მარტი 2015. ციტირების თარიღი: 18 მარტი 2021.
- Robert Gates, Duty: Memoirs of a Secretary at War, New York, Alfred A. Knopf, 2014.
- Thomas Powers, "The War without End" (review of Steve Coll, Directorate S: The CIA and America's Secret Wars in Afghanistan and Pakistan, Penguin, 2018, 757 pp.), The New York Review of Books, vol. LXV, no. 7 (19 April 2018), pp. 42-43. "Forty-plus years after our failure in Vietnam, the United States is again fighting an endless war in a faraway place against a culture and a people we don't understand for political reasons that make sense in Washington, but nowhere else." (p. 43.)
- AEI. (24 July 2008) America and the War on Terror. AEI Public Opinion Study. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 აპრილი 2015. ციტირების თარიღი: 18 მარტი 2021.
- US War in Afghanistan: 1999–2021. Council on Foreign Relations (2021).
- Bose, Srinjoy, ed. Afghanistan - Challenges and Prospects (Routledge, 2018).
- Robert Gates, Duty: Memoirs of a Secretary at War, New York, Alfred A. Knopf, 2014.
- ავღანეთის პროფილი - ძირითადი მოვლენების ქრონოლოგია, როგორც მოწოდებულია BBC-ის მიერ
- 75,000 დოკუმენტი Wikileaks-ზე დაარქივებული 2021-05-10 საიტზე Wayback Machine.
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Crosby, Ron (2009). NZSAS: The First Fifty Years. Viking. ISBN 978-0-67-007424-2.
- ↑ Operation Enduring Freedom Fast Facts. ციტირების თარიღი: 11 July 2017
- ↑ The elite force who are ready to die. the Guardian (27 October 2001).
- ↑ Neville, Leigh, Special Forces in the War on Terror (General Military), Osprey Publishing, 2015 ISBN 978-1472807908, p.48
- ↑ Pakistan's 'fanatical' Uzbek militants. BBC (11 June 2014).
- ↑ Pakistan's militant Islamic groups. BBC (13 January 2002).
- ↑ Evaluating the Uighur Threat. the long war journal (9 October 2008).
- ↑ News – Resolute Support Mission. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 28 თებერვალი 2015. ციტირების თარიღი: 18 მარტი 2021.
- ↑ Taliban storm Kunduz city. The Long War Journal. ციტირების თარიღი: 30 September 2015
- 1 2 The Taliban's new leadership is allied with al Qaeda, The Long War Journal, 31 July 2015
- ↑ Jawad Sukhanyar; Taimoor Shah. Afghan Government Quietly Aids Breakaway Taliban Faction. The New York Times (19 June 2017). ციტირების თარიღი: 6 September 2017
- 1 2 3 4 Matthew DuPée. (January 2018) Red on Red: Analyzing Afghanistan’s Intra-Insurgency Violence. Combating Terrorism Center. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 16 ნოემბერი 2018. ციტირების თარიღი: 18 February 2018
- ↑ Seldin, Jeff (18 November 2017). „Afghan Officials: Islamic State Fighters Finding Sanctuary in Afghanistan“. VOA News. ISSN 0261-3077. ციტირების თარიღი: 18 November 2017.
- ↑ Uzbek militants in Afghanistan pledge allegiance to ISIS in beheading video. khaama.com.
- ↑ Central Asian groups split over leadership of global jihad (24 August 2015). ციტირების თარიღი: 27 August 2015
- ↑ Who is Lashkar-e-Jhangvi?. Voanews.com (25 October 2016). ციტირების თარიღი: 2 June 2017
- ↑ „ISIS 'OUTSOURCES' TERROR ATTACKS TO THE PAKISTANI TALIBAN IN AFGHANISTAN: U.N. REPORT“. Newsweek. 15 August 2017.
- ↑ „Report: Iran pays $1,000 for each U.S. soldier killed by the Taliban“. NBC News. 9 May 2010.
- ↑ Tabatabai, Ariane M. (9 August 2019). „Iran's cooperation with the Taliban could affect talks on U.S. withdrawal from Afghanistan“. The Washington Post.
- ↑ Martinez, Luis (10 July 2020). „Top Pentagon officials say Russian bounty program not corroborated“. ABC News.
- ↑ Shams, Shamil (4 March 2020). „US-Taliban deal: How Pakistan's 'Islamist support' finally paid off“. Deutsche Welle.
- ↑ Jamal, Umair (23 May 2020). „Understanding Pakistan's Take on India-Taliban Talks“. The Diplomat.
- ↑ „Saudis Bankroll Taliban, Even as King Officially Supports Afghan Government“. The New York Times. 12 June 2016.
- ↑ „China offered Afghan militants bounties to attack US soldiers: reports“. Deutsche Welle. 31 December 2020.
- 1 2 3 'Afghan Taliban leader Mullah Omar is dead' (29 July 2015). ციტირების თარიღი: 29 July 2015
- ↑ 'The Kennedys of the Taliban movement' lose their patriarch en. ციტირების თარიღი: 19 March 2019
- 1 2 Mullah Najibullah: Too Radical for the Taliban (30 August 2013). ციტირების თარიღი: 22 August 2015
- ↑ The Afghan National Security Forces Beyond 2014: Will They Be Ready?. Centre for Security Governance (February 2014). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2014-07-26. ციტირების თარიღი: 2021-03-18.
- ↑ https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_8189.htm
- ↑ Peters, Heidi M.; Plagakis, Sofia. Department of Defense Contractor and Troop Levels in Afghanistan and Iraq: 2007-2018 en. Congressional Research Service (10 May 2019). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 12 აგვისტო 2021. ციტირების თარიღი: 4 December 2019
- 1 2 Akmal Dawi. Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency. Voanews.com. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 3 აგვისტო 2016. ციტირების თარიღი: 10 August 2014
- ↑ Rassler, Don; Vahid Brown. (14 July 2011) The Haqqani Nexus and the Evolution of al-Qaida (PDF). Harmony Program. Combating Terrorism Center. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 25 ივლისი 2011. ციტირების თარიღი: 2 August 2011
- ↑ Reuters. Sirajuddin Haqqani dares US to attack N Waziristan, by Reuters, Published: September 24, 2011. Tribune. ციტირების თარიღი: 10 April 2014
- ↑ Perlez, Jane (14 December 2009). „Rebuffing U.S., Pakistan Balks at Crackdown“. The New York Times.
- ↑ Afghanistan after the Western Drawdown (16 January 2015). ციტირების თარიღი: 13 August 2015
- 1 2 3 In Afghanistan, al-Qaeda is working more closely with the Taliban, Pentagon says. the Washington post (6 May 2016).
- ↑ Bill Roggio. (26 April 2011) How many al Qaeda operatives are now left in Afghanistan? – Threat Matrix. Longwarjournal.org. ციტირების თარიღი: 10 April 2014
- ↑ „Al Qaeda in Afghanistan Is Attempting A Comeback“. The Huffington Post. 21 October 2012. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 10 December 2013. ციტირების თარიღი: 10 April 2014.
- ↑ http://undocs.org/S/2018/705
- ↑ Human Cost of the Post-9/11 Wars: Lethality and the Need for Transparency. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2019-02-21. ციტირების თარიღი: 2021-03-18
- 1 2 2019 begins, ends with bloodshed in Afghanistan
- ↑ Scores Killed in Fresh Kunduz Fighting. Foxnews.com (26 November 2001). ციტირების თარიღი: 2 October 2008
- ↑ Morello, Carol; Loeb, Vernon (6 December 2001). „Friendly fire kills 3 GIs“. Post-Gazette. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 8 დეკემბერი 2007. ციტირების თარიღი: 2 October 2008.
- ↑ Terry McCarthy/Kunduz (18 November 2001). „A Volatile State of Siege After a Taliban Ambush“. Time. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 30 May 2012. ციტირების თარიღი: 2 October 2008.
- ↑ John Pike. (9 December 2001) VOA News Report. Globalsecurity.org. ციტირების თარიღი: 9 February 2010
- ↑ US Bombs Wipe Out Farming Village. Rawa.org. ციტირების თარიღი: 9 February 2010
- ↑ UK military deaths in Afghanistan
- ↑ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საერთაშორისო მისიები
- ↑ OPERATION ENDURING FREEDOM (OEF) U.S. CASUALTY STATUS FATALITIES as of: December 30, 2014, 10 a.m. EDT დაარქივებული 6 July 2009 საიტზე Wayback Machine.
- ↑ Number of Afghanistan UK Military and Civilian casualties (7 October 2001 to 30 November 2014). ციტირების თარიღი: 28 June 2017
- ↑ Over 2,000 Canadians were wounded in Afghan mission: report. National Post. ციტირების თარიღი: 1 February 2012
- 1 2 U.S. Department of Labor – Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation. Dol.gov. ციტირების თარიღი: 2 August 2011
- 1 2 T. Christian Miller. (23 September 2009) U.S. Government Private Contract Worker Deaths and Injuries. Projects.propublica.org. ციტირების თარიღი: 2 August 2011
- 1 2 Mujib Mashal. U.S. and Taliban Edge Toward Deal to End America’s Longest War. The New York Times (26 January 2019). ციტირების თარიღი: 28 January 2019
- ↑ Iraj. Deadliest Year for the ANSF: Mohammadi. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 1 იანვარი 2015. ციტირების თარიღი: 17 July 2015
- ↑ 7,000 killed (2015), დაარქივებული 2019-03-06 საიტზე Wayback Machine. 18,500 killed (2016), total of 25,500 reported killed in 2015–16
- ↑ New Year May Bring Renewed War to Afghanistan
Over 2,500 Afghan soldiers killed from Jan-May: US report
‘It’s a Massacre’: Blast in Kabul Deepens Toll of a Long War. New York Times (27 January 2018). - ↑ Seldin, Jeff (18 November 2017). „Afghan Officials: Islamic State Fighters Finding Sanctuary in Afghanistan“. VOA News. ISSN 0261-3077. ციტირების თარიღი: 18 November 2017.
- ↑ Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022 | Figures | Costs of War en. ციტირების თარიღი: 2021-09-02
- ↑ Costs of War Figures.
- ↑ UCDP - Uppsala Conflict Data Program.
- ↑ Xu, Ruike (5 January 2017) Alliance Persistence within the Anglo-American Special Relationship: The Post-Cold War Era. Springer. ISBN 978-3-319-49619-1.
- ↑ Securing, Stabilizing, and Reconstructing Afghanistan: Key Issues for Congressional Oversight. ციტირების თარიღი: 2022-10-31
- ↑ Norton-Taylor, Richard. (22 November 2007) Afghanistan 'falling into hands of Taliban'. ციტირების თარიღი: 11 September 2021
- ↑ „Ten Stories the world should know more about, 2007“. United Nations. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 January 2017. ციტირების თარიღი: 28 June 2017.
- ↑ International Security Assistance Force (ISAF): Key Facts and Figures (4 March 2011). ციტირების თარიღი: 19 July 2017
- ↑ Brunnstrom, David; Ryan, Missy (21 May 2012). „NATO to endorse Afghan exit plan, seeks routes out“. Reuters. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 27 March 2019. ციტირების თარიღი: 12 March 2019.
- ↑ DeYoung, Karen (27 May 2014). „Obama to leave 9,800 US troops in Afghanistan“. The Washington Post. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 28 May 2014. ციტირების თარიღი: 29 May 2014.
- ↑ „Afghan Taliban Cool To Ghani Peace Offer While UN, 20 Countries Support It“. RadioFreeEurope/RadioLiberty. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 September 2021. ციტირების თარიღი: 2021-10-02.
- ↑ Miller, Zeke; Madhani, Aamer. 'Overdue': Biden sets Aug. 31 for US exit from Afghanistan (8 July 2021). ციტირების თარიღი: 9 July 2021
- 1 2 Dadouch, Sarah; George, Susannah; Lamothe, Dan (29 February 2020). „U.S. signs peace deal with Taliban agreeing to full withdrawal of American troops from Afghanistan“. Washington Post. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 1 March 2020. ციტირების თარიღი: 1 March 2020.
- ↑ Schuknecht, Cat (1 March 2020). „Afghan President Rejects Timeline For Prisoner Swap Proposed In US-Taliban Peace Deal“. NPR. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 April 2020. ციტირების თარიღი: 1 March 2020.
- ↑ Afghan President Ghani relinquishes power, Taliban form interim gov't (30 August 2021). ციტირების თარიღი: 15 August 2021
- ↑ Remarks by President Biden on Afghanistan (16 August 2021). ციტირების თარიღი: 18 August 2021
- 1 2 Gibbons-Neff, Thomas; Katzenberg, Lauren (2021-08-30). „The U.S. military finishes its evacuation, and an era ends in Afghanistan“. The New York Times. ISSN 0362-4331. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 17 September 2021. ციტირების თარიღი: 2021-08-30.
- ↑ Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001–2022. ციტირების თარიღი: 2021-09-01
- ↑ US War in Afghanistan: 1999–2021. Council on Foreign Relations (2021).; US War in Afghanistan. NBC News (2015). ციტირების თარიღი: 21 February 2015; Lamothe, Dan (6 January 2015). „This new graphic shows the state of the US war in Afghanistan“. The Washington Post. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 10 January 2015. ციტირების თარიღი: 21 February 2015.; (9 February 2012) US Foreign Policy. Oxford University Press, გვ. 140. ISBN 978-0-19-958581-6. ; Robert M. Cassidy () (2004). Peacekeeping in the Abyss: British and American Peacekeeping Doctrine and Practice After the Cold War. Greenwood Publishing Group, გვ. 243. ISBN 978-0-275-97696-5.
- ↑ (5 January 2014) NATO in Afghanistan: Fighting Together, Fighting Alone. Princeton University Press, გვ. 87–88. ISBN 978-1-4008-4867-6.
- ↑ Caryl, Christian. (2010-07-26) Bury the Graveyard. ციტირების თარიღი: 2021-08-12
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Malkasian, Carter (2021). The American war in Afghanistan : a history. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-755077-9. OCLC 1240264784.
- ↑ Mohammad Daud Khan (2000). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 17 აგვისტო 2017. ციტირების თარიღი: 11 March 2018
- ↑ Kepel, Gilles (2002). Jihad: The Trail of Political Islam. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01090-1. OCLC 685132509.
- ↑ Soviet Union invades Afghanistan. History. ციტირების თარიღი: 30 August 2021
- ↑ Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001. Afghanistan Justice Project (2005).
- 1 2 Afghanistan: Further Information on Fear for Safety and New Concern: Deliberate and Arbitrary Killings: Civilians in Kabul. Amnesty International (16 November 1995). ციტირების თარიღი: 19 November 2012
- ↑ Afghanistan: escalation of indiscriminate shelling in Kabul. International Committee of the Red Cross (1995). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 10 მაისი 2011. ციტირების თარიღი: 3 February 2011
- 1 2 3 Marcela Grad (1 March 2009). Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader. Webster University Press, გვ. 310.
- ↑ II. BACKGROUND. Human Rights Watch.
- 1 2 Amin Saikal (13 November 2004). Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival, 2006 first, I.B. Tauris & Co Ltd., London New York, გვ. 352. ISBN 1-85043-437-9.
- 1 2 Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists. National Security Archive (2007). ციტირების თარიღი: 19 November 2012
- ↑ Video YouTube-ზე
- ↑ The Taliban's War on Women: A Health and Human Rights Crisis in Afghanistan. Physicians for Human Rights (1998). ციტირების თარიღი: 30 January 2014
- ↑ Maley, William (2009). The Afghanistan wars. Palgrave Macmillan, გვ. 288. ISBN 978-0-230-21313-5.
- 1 2 Peter Tomsen said that up until 9/11, Pakistani military and ISI officers along with thousands of regular Pakistani armed forces personnel had been involved in the fighting in Afghanistan.Tomsen, Peter (2011). Wars of Afghanistan. PublicAffairs, გვ. 322. ISBN 978-1-58648-763-8.
- ↑ Video YouTube-ზე
- ↑ Tomsen, Peter (2011). Wars of Afghanistan. PublicAffairs, გვ. 565. ISBN 978-1-58648-763-8.
- ↑ Newsday (October 2001). „Taliban massacres outlined for UN“. Chicago Tribune. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 16 September 2011. ციტირების თარიღი: 3 February 2011.
- ↑ Newsday. (2001)Confidential UN report details mass killings of civilian villagers. newsday.org. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 ნოემბერი 2002. ციტირების თარიღი: 12 October 2001
- ↑ Immigration and Refugee Board of Canada. (February 1999) Afghanistan: Situation in, or around, Aqcha (Jawzjan province) including predominant tribal/ethnic group and who is currently in control. ციტირების თარიღი: 29 January 2014
- ↑ Incitement of Violence Against Hazaras by Governor Niazi. Afghanistan: the Massacre in Mazar-I Sharif. Human Rights Watch (November 1998). ციტირების თარიღი: 27 December 2007
- ↑ Ahmed Rashid (11 September 2001). „Afghanistan resistance leader feared dead in blast“. The Telegraph. London. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 8 November 2013. ციტირების თარიღი: 6 April 2018.
- ↑ „Pakistan's support of the taliban“. Human Rights Watch. 2000. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 June 2010. ციტირების თარიღი: 4 December 2016.
- ↑ DEADLY COOPERATION: THE SHIFTING TIES BETWEEN AL-QAEDA AND THE TALIBAN (11 September 2018). ციტირების თარიღი: 28 August 2021
- 1 2 3 911 Commission. (20 September 2004) National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States. ციტირების თარიღი: 17 February 2010
- ↑ 9/11 Represented a Dramatic Failure of Policy and People. US Congressman Dana Rohrabacher (2004). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 12 დეკემბერი 2018. ციტირების თარიღი: 5 March 2013
- ↑ „Security Council demands that Taliban turn over Osama bin Laden to appropriate authorities“ (პრეს-რელიზი). United Nations. 15 October 1999. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 16 August 2013. ციტირების თარიღი: 29 June 2017.
- ↑ Risen, James (4 September 2008). State of War: The Secret History of the CIA and the Bush Administration. Simon & Schuster UK. ISBN 978-1-84737-511-7.
- ↑ Julian Borger (24 March 2004). „Bush team 'agreed plan to attack the Taliban the day before September 11'“. The Guardian. London. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 3 December 2016. ციტირების თარიღი: 18 December 2016.
- ↑ Marcela Grad (2009). Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader, 1 March 2009, Webster University Press, გვ. 310.
- ↑ Inside the Taliban 06 – N.G.. YouTube (11 November 2009). ციტირების თარიღი: 10 August 2014
- ↑ Inside the Taliban. National Geographic (2007).
- ↑ Massoud in the European Parliament 2001. EU media (2001). ციტირების თარიღი: 15 November 2013
- ↑ Defense Intelligence Agency. National Security Archive (2001). ციტირების თარიღი: 19 November 2012
- ↑ Strick van Linschoten, Alex; Kuehn, Felix (2012) An Enemy We Created: The Myth of the Taliban–Al-Qaeda Merger in Afghanistan. New York: Oxford University Press, გვ. 204–206. ISBN 978-0-19-992731-9.
- ↑ Coll, Steve (2005). Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001. New York: Penguin Books, გვ. 574–576. ISBN 978-0-14-303466-7.
- ↑ Bergen, Peter (2021). The Rise and Fall of Osama bin Laden. New York: Simon & Schuster, გვ. 136–137, 301. ISBN 978-1-982170-52-3.
- ↑ Gutman, Roy (2013). How We Missed the Story: Osama bin Laden, the Taliban, and the Hijacking of Afghanistan, 2nd, Washington, D.C.: United States Institute of Peace, გვ. 269. ISBN 978-1-60127-146-4.
- ↑ Gall, Sandy (2021). Afghan Napoleon: The Life of Ahmad Shah Massoud. London: Haus Publishing, გვ. 303. ISBN 978-1-913368-22-7.
- ↑ Burke, Jason (2007). Al-Qaeda: The True Story of Radical Islam, 3rd, London: Penguin Books, გვ. 197. ISBN 978-0-14-103136-1.
- ↑ Strick van Linschoten, Alex; Kuehn, Felix (2012) An Enemy We Created: The Myth of the Taliban–Al-Qaeda Merger in Afghanistan. New York: Oxford University Press, გვ. 206–209. ISBN 978-0-19-992731-9.
- ↑ Holmes, Stephen (2006). „Al Qaeda, 11 September 2001“, რედ. Diego Gambetta: Making sense of suicide missions. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-929797-9.
- ↑ Keppel, Gilles; Milelli, Jean-Pierre; Ghazaleh, Pascale (2008) Al Qaeda in its own words. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02804-3.
- 1 2 „9 Years Later, Nearly 900 9/11 Responders Have Died, Survivors Fight for Compensation“. FOX News. 11 September 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 September 2010. ციტირების თარიღი: 12 September 2010.
- 1 2 „The US refuses to negotiate with the Taliban“. BBC History. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 3 December 2018. ციტირების თარიღი: 27 October 2018.
- ↑ Daalder, Ivo H.; Lindsay, James M.. The Bush Revolution: The Remaking of America's Foreign Policy, page 19. The Brookings Institution (April 2003). ციტატა: „"Despite intense diplomatic pressure, the Taliban rejected Bush’s demands."“
- ↑ „In Afghanistan, U.S. is fighting tribal insurgency, not jihad“. The Baltimore Sun. 2 March 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 28 October 2018. ციტირების თარიღი: 27 October 2018.
- ↑ Bush Rejects Taliban Bin Laden Offer. ციტირების თარიღი: 23 October 2018
- ↑ „Bush rejects Taliban offer to surrender bin Laden“. The Independent. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 23 October 2018. ციტირების თარიღი: 23 October 2018.
- ↑ CNN.com – U.S. rejects Taliban offer to try bin Laden – October 7, 2001. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 20 ოქტომბერი 2014. ციტირების თარიღი: 23 October 2018
- ↑ შეცდომა თარგის გამოძახებისას: cite web: პარამეტრები archiveurl და archivedate მითითებული უნდა იყოს ორივე, ან არცერთი.Afghanistan. The World Factbook. cia.gov. ციტირების თარიღი: 22 August 2018
- ↑ (2018) Afganistan in 2018. A Survey of the Afghan People. The Asia Foundation, გვ. 283.
- ↑ 'Civilian casualties keep on rising, says UN report' დაარქივებული 14 October 2017 საიტზე Wayback Machine. . UNAMA, 31 July 2009. Retrieved 9 October 2017.
- ↑ Ben Arnoldy. (31 July 2009) In Afghanistan, Taliban kills more civilians than US. Christian Science Monitor. ციტირების თარიღი: 8 October 2017
- ↑ „American army officer killed, many wounded in Afghan insider attack“. Afghanistan Sun. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 October 2014. ციტირების თარიღი: 7 August 2014.
- ↑ Moore, J. Daniel. Review of First In: An Insider's Account of How the CIA Spearheaded the War on Terror in Afghanistan. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 თებერვალი 2009. ციტირების თარიღი: 21 July 2021
- 1 2 Malkasian, Carter (2021). The American War in Afghanistan: A History. Oxford University Press, გვ. 61. ISBN 978-0-19-755079-3.
- ↑ Units Credited With Assault Landings. ციტირების თარიღი: 28 June 2017
- ↑ Gresham, John. The Campaign Plan – Special Operations Forces and Operation Enduring Freedom (12 September 2011). ციტირების თარიღი: 11 September 2015
- ↑ Vulliamy, Ed; Wintour, Patrick; Traynor, Ian; Ahmed, Kamal (7 October 2001). „After the September Eleventh Terrorist attacks on America, "It's time for war, Bush and Blair tell Taliban – We're ready to go in – PM|Planes shot at over Kabul"“. The Guardian. London. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 25 August 2013. ციტირების თარიღი: 2 August 2011.
- 1 2 „Canada in Afghanistan: 2001“. National Post. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 ივნისი 2013. ციტირების თარიღი: 7 June 2013.
- 1 2 Filkins, Dexter. (2013-09-23) The Shadow Commander en-US. ციტირების თარიღი: 2022-04-20
- ↑ Barzilai, Yaniv (30 January 2017). „How Al Qaeda Escaped Afghanistan and Lived to Fight Another Day“. The Daily Beast. ციტირების თარიღი: 28 June 2017.
- ↑ ISAF in Afghanistan CDI, Terrorism Project – 14 February 2002. დაარქივებული 14 April 2012 საიტზე Wayback Machine.
- ↑ ISAF Chronology. Nato.int. ციტირების თარიღი: 2 August 2011
- 1 2 Felbab-Brown, Vanda (2012). „Slip-Sliding on a Yellow Brick Road: Stabilization Efforts in Afghanistan“. Stability: International Journal of Security and Development. 1 (1): 4–19. doi:10.5334/sta.af. ISSN 2165-2627.
- ↑ „U.S. remains on trail of bin Laden, Taliban leader“. CNN. 14 March 2002. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 17 January 2013. ციტირების თარიღი: 29 January 2014.
- 1 2 3 4 5 Giustozzi, Antonio (2019). The Taliban at War: 2001–2018. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-009239-9.
- ↑ „Leaflet War Rages in Afghan Countryside“. Associated Press. 14 February 2003. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 28 September 2007. ციტირების თარიღი: 6 October 2017.
- ↑ globalsecurity.org. ციტირების თარიღი: 27 September 2007
- ↑ Tohid, Owias & Baldauf, Scott (8 May 2003). „Taliban appears to be regrouped and well-funded“. Christian Science Monitor. ციტირების თარიღი: 28 February 2007.
- ↑ Timeline: US intervention in Afghanistan (2021-07-06). ციტირების თარიღი: 2021-09-14
- ↑ The Associated Press. Troops Rush Afghanistan in Taliban hunt. The Gainesville Sun. ციტირების თარიღი: 12 April 2014
- ↑ Rubin, Alyssa J. (22 December 2009). „NATO Chief Promises to Stand by Afghanistan“. The New York Times. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 5 March 2014. ციტირების თარიღი: 29 January 2014.
- ↑ The Taliban Resurgence in Afghanistan. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2006-09-27. ციტირების თარიღი: 2021-03-18.
- ↑ Afghanistan: and the troubled future of unconventional warfare By Hy S. Rothstein.
- ↑ 22nd MEU Afghanistan Recap: Operation ASBURY PARK. ციტირების თარიღი: 2021-10-04
- ↑ Gall, Carlotta (13 November 2004). „Asia: Afghanistan: Taliban Leader Vows Return“. The New York Times. ციტირების თარიღი: 6 October 2017.
- ↑ MacMannis, Colonel Andrew (USMC) and Scott, Major Robert (USMC). Operation Red Wings: A Joint Failure in Unity of Command, Pages 14–20. Marine Corps Association / Marine Corps Gazette. ციტირების თარიღი: 2012-02-05
- 1 2 Darack, Ed (2010). Victory Point: Operations Red Wings and Whalers – The Marine Corps' Battle for Freedom in Afghanistan. Penguin Group. ISBN 978-0-425-23259-0.
- ↑ BBC (22 August 2005). „Afghan Raids 'kill 100 militants'“. news.bbc.co.uk. ციტირების თარიღი: 2012-02-08.
- ↑ The RAND Corporation is a nonprofit research organization providing objective analysis and effective solutions that address the challenges facing the public and private sectors around the world.
- ↑ Afghanistan 'falling into hands of Taliban' en (November 22, 2007).
- ↑ „UK troops take over Afghan duties“. BBC News. 1 May 2006. ციტირების თარიღი: 27 September 2007.
- ↑ „Canada set for longer Afghan stay“. BBC News. 16 May 2006. ციტირების თარიღი: 27 September 2007.
- ↑ „Australia outlines Afghan force“. BBC News. 8 May 2006. ციტირების თარიღი: 27 September 2007.
- ↑ Denmark. centcom.mil. ციტირების თარიღი: 27 September 2007
- ↑ „defensenews.com“. ციტირების თარიღი: 27 September 2007.[მკვდარი ბმული]
- ↑ „Taleban vow to defeat UK troops“. BBC News. 7 June 2006. ციტირების თარიღი: 27 September 2007.
- ↑ „npr: Truck Accident Sparks Riots in Afghanistan“. NPR.org. 29 May 2006. ციტირების თარიღი: 12 September 2017.
- ↑ Constable, Pamela (1 June 2006). „U.S. troops fired at mob after Kabul accident“. The Washington Post. Washington. p. 1. ციტირების თარიღი: 12 September 2017.
- ↑ British Ministry of Defence. ციტირების თარიღი: 27 September 2007
- ↑ „Pentagon inquiry finds U.S. Marine unit killed Afghan civilians“.
- ↑ Gall, Carlotta (15 April 2007). „Marines' Actions in Afghanistan Called Excessive' Actions in Afghanistan Called Excessive“. The New York Times. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-05-06.
- ↑ „Marine Unit Is Told To Leave Afghanistan“. The Washington Post. 24 March 2007. ციტირების თარიღი: 9 April 2010.
- ↑ "Time is now right" for retaking Musa Qaleh – Browne. Defence News. British Ministry of Defence (7 December 2007). ციტირების თარიღი: 9 December 2007
- ↑ „Insurgent attack frees hundreds from Kandahar prison“. CBC News. 14 June 2008.
- ↑ Nic Robertson. „Sources: Taliban split with al Qaeda, seek peace“. CNN. ციტირების თარიღი: 9 February 2010.
- ↑ Partlow, Joshua (11 November 2009). „In Afghanistan, Taliban surpasses al-Qaeda“. The Washington Post. ციტირების თარიღი: 20 September 2018.
- ↑ Chandrasekaran, Rajiv. "A Fight for Ordinary Peace" The Washington Post 12 July 2009
- ↑ 3 SCOTS launch massive air assault. UK Ministry of Defence.
- ↑ Matthias Gebauer (6 August 2010). „Germany to Pay $500,000 for Civilian Bombing Victims“. Der Spiegel. ციტირების თარიღი: 9 August 2010.
- ↑ Martin, David (31 December 2009). „Afghan Attack Tremendous Setback for CIA“. CBS News. ციტირების თარიღი: 3 August 2013.
- ↑ Baker, Peter (11 March 2007). „Additional Troop Increase Approved“. The Washington Post. p. A11. ციტირების თარიღი: 31 May 2008.
- ↑ Karen DeYoung; Jonathan Weisman (23 July 2008). „Obama Shifts the Foreign Policy Debate“. The Washington Post. p. A08. ციტირების თარიღი: 29 July 2008.
- ↑ U.S. Forces in Afghanistan. Research Services Report for Congress. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 October 2021. ციტირების თარიღი: 2 August 2011
- ↑ The Guardian. 'Bush announces withdrawal of 8,000 troops from Iraq'. Retrieved 1 October 2008.
- ↑ „Brown in tribute to Afghan dead“. BBC News. 9 June 2008. ციტირების თარიღი: 1 December 2011.
- ↑ Jason Straziulo (16 February 2009). „Newest US troops in Afghanistan seeing combat in dangerous region south of Kabul“. Chicago Tribune. Associated Press. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 21 February 2009. ციტირების თარიღი: 29 January 2014.
- ↑ Obama OKs 17,000 more US troops for Afghanistan. International Herald Tribune (29 March 2009). ციტირების თარიღი: 2 August 2011
- ↑ Page, Susan (16 February 2009). „Obama OKs adding Afghanistan forces“. USA Today. ციტირების თარიღი: 27 May 2010.
- ↑ „Tom Andrews: Classified McChrystal Report: 500,000 Troops Will Be Required Over Five Years in Afghanistan“. Huffington Post. 24 September 2009. ციტირების თარიღი: 9 February 2010.
- ↑ Baker, Peter (5 December 2009). „How Obama Came to Plan for 'Surge' in Afghanistan“. The New York Times. ციტირების თარიღი: 16 March 2015.
- ↑ „Anti-war Leaders Blast Escalation of Afghanistan War“. Fight Back! News. 1 December 2009.
- ↑ "Obama's Afghanistan decision evokes LBJ's 1965 order on Vietnam buildup"
- ↑ Ghosh, Bobby; Thompson, Mark. The CIA's Silent War in Pakistan (1 June 2009). ციტირების თარიღი: 16 December 2011
- ↑ Miller, Greg; Tate, Julie. CIA shifts focus to killing targets (1 September 2011). ციტირების თარიღი: 10 December 2017
- ↑ „'Another US strike' hits Pakistan“. BBC News. 12 September 2008. ციტირების თარიღი: 1 December 2011.
- ↑ „Pakistan: Shoot GIs on cross-border raids“. MSNBC.com. 16 September 2008. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 22 September 2008. ციტირების თარიღი: 2 October 2008.
- ↑ Pakistan reacts with fury after up to 20 die in 'American' attack on its soil The Guardian Retrieved on 12 September 2008
- ↑ „Pakistan fury over 'US assault'“. BBC News. 4 September 2008. ციტირების თარიღი: 1 December 2011.
- ↑ Pakistan cuts supply lines to Nato forces დაარქივებული 12 September 2008 საიტზე Wayback Machine. Retrieved on 12 September 2008
- ↑ „Pakistan fires on Nato aircraft“. BBC News. 25 September 2008. ციტირების თარიღი: 1 December 2011.
- ↑ Turin, Dustin. (23 March 2009) Can the U.S. Win in Afghanistan?. Student Pulse. ციტირების თარიღი: 22 November 2009
- ↑ Miller, Greg (27 დეკემბერი 2011). „Under Obama, an emerging global apparatus for drone killing“. Washington Post. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 მაისი 2012. ციტირების თარიღი: 8 მაისი 2012.
- ↑ De Luce, Dan (20 July 2009). „No let-up in US drone war in Pakistan“. Agence France-Presse. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 დეკემბერი 2011. ციტირების თარიღი: 16 December 2011.
- ↑ Bergen, Peter; Tiedemann, Katherine. The Drone War. New America Foundation (3 June 2009). ციტირების თარიღი: 16 December 2011
- ↑ Panetta, Leon (2014). Worthy Fights. Penguin Press, გვ. 237. ISBN 978-1-59420-596-5.
- ↑ "'Fraud proof' found in Afghan polls" Al-Jazeera. 11 September 2009
- 1 2 Sheerin, Jude (20 August 2009). „As it happened: Afghan election 2009“. BBC News. ციტირების თარიღი: 1 December 2011.
- ↑ "Kabul urges polls attacks blackout" Al-Jazeera. 10 August 2009
- ↑ Entous, Adam and Shalizi, Hamid. "Afghan election fair, but not free: EU" Reuters. 22 August 2009
- ↑ „Voters targeted after Afghan polls“. Al Jazeera. 24 August 2009. ციტირების თარიღი: 17 July 2012.
- ↑ IPS Inter Press Service. Ipsnews.net. ციტირების თარიღი: 9 February 2010
- ↑ „Right after interviewing Karzai“. CNN. 5 February 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 13 თებერვალი 2010. ციტირების თარიღი: 9 February 2010.
- ↑ Rhode, David (17 October 2009). „Held by the Taliban“. The New York Times. ციტირების თარიღი: 21 June 2017.
- ↑ Foreign Fighters of Harsher Bent Bolster Taliban (30 October 2007). ციტირების თარიღი: 27 September 2018
- ↑ O'Hanlon, Michael E."Staying Power: The U.S. Mission in Afghanistan Beyond 2011 დაარქივებული 6 November 2010 საიტზე Wayback Machine. ", The Brookings Institution, September/October 2010.
- ↑ "Taliban warn of summer offensive" Reuters. 27 July 2007
- ↑ Salahuddin, Sayed and Tait, Paul."Afghan leader sees peaceful poll, troops ambushed" Reuters. 11 August 2009
- ↑ Dreazen, Yochi J. და Spiegel, Peter."Taliban Now Winning" The Wall Street Journal, 10 August 2009
- ↑ „Afghan troop numbers to eclipse Iraq soon“. United Press International. 25 March 2010. ციტირების თარიღი: 6 April 2010.
- ↑ Eric Schmitt (26 December 2010). „Taliban Fighters Appear Blunted in Afghanistan“. The New York Times. Washington. ციტირების თარიღი: 31 January 2011.
- ↑ Chandrasekaren, Rajiv (25 September 2015). „The Afghan Surge is Over“. Foreign Policy. ციტირების თარიღი: 16 March 2015.
- ↑ Adam Levine (15 October 2010). „What the numbers say about progress in Afghanistan“. The Guardian. Washington. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 25 თებერვალი 2021. ციტირების თარიღი: 31 January 2011.
- ↑ Perry, Tom, "U.S. Troops in Afghanistan Suffer More Critical Injuries", Los Angeles Times, 7 April 2011, p. 4.
- ↑ Vanden Brook, Tom (7 March 2011). „U.S.: Raids have taken out 900 Taliban leaders“. USA Today. ციტირების თარიღი: 15 October 2012.
- ↑ Nordland, Rod (24 January 2011). „An Uncharacteristically Upbeat General in Afghanistan“. The New York Times. ციტირების თარიღი: 3 February 2011.
- ↑ Whitlock, Craig; Miller, Greg (23 September 2010). „Paramilitary force is key for CIA“. The Washington Post.
- ↑ „Nato hails Afghanistan operation“. 14 February 2010. ციტირების თარიღი: 30 May 2018.
- ↑ „Taliban Attack Afghan Government Offices in South“. The New York Times. Associated Press. 7 May 2011. ციტირების თარიღი: 7 May 2011.
- ↑ „Afghanistan: Taliban's Kandahar raid into second day“. BBC. BBC. 8 May 2011. ციტირების თარიღი: 8 May 2011.
- ↑ Gall, Carlotta (17 August 2009). „Peace Talks With Taliban Top Issue in Afghan Vote“. The New York Times. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2009-08-20.
- ↑ Farmer, Ben (3 November 2009). „Hamid Karzai reaches out to 'Taliban brothers' in Afghanistan“. Daily Telegraph. London. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 10 January 2022.
- ↑ The Karzai questions (10 November 2009).
- ↑ Landler, Mark; Rubin, Alissa J. (28 January 2010). „War Plan for Karzai: Reach Out to Taliban“. The New York Times. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-01-31.
- ↑ Clinton Backs $500M Effort to Court Taliban.
- ↑ Wadhams, Caroline. Afghanistan's fluffy peace jirga.
- ↑ Nelson, Dean (16 March 2010). „Hamid Karzai held secret talks with Mullah Baradar in Afghanistan“. Daily Telegraph. London. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 10 January 2022.
- ↑ „Profile: Mullah Abdul Ghani Baradar“. BBC News. 21 September 2013.
- ↑ „Karzai holds peace talks with insurgents“. TVNZ. Reuters. 22 March 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 26 April 2010. ციტირების თარიღი: 6 April 2010.
- ↑ Tisdall, Ewen MacAskill Simon. (19 July 2010) White House shifts Afghanistan strategy towards talks with Taliban. The Guardian.
- ↑ Filkins, Dexter. (19 October 2010) Taliban Elite, Aided by NATO, Join Talks for Afghan Peace.
- ↑ Boone, Jon. (23 November 2010) Fake Taliban leader 'dupes Nato negotiators'. The Guardian.
- ↑ Farmer, Ben. (18 June 2011) America has opened peace talks with Taliban, says Afghan President Hamid Karzai. Daily Telegraph.
- ↑ Nelson, Dean. (10 August 2011) Secret peace talks between US and Taliban collapse over leaks. Daily Telegraph.
- ↑ US-Taliban Afghanistan peace talks in Qatar cancelled. The Guardian (20 June 2013).
- ↑ Taliban, Afghan officials hold peace talks, agree to meet again. Reuters (8 July 2015). ციტირების თარიღი: 11 December 2020
- ↑ Pakistan hosts Afghanistan peace talks. BBC News (11 January 2016).
- ↑ Rothwell, James; Khan, Mohammad Zubair; Sarwary, Bilal. Taliban holds 'informal' peace talks with Afghanistan. Daily Telegraph (18 October 2016).
- ↑ Schmitt, Eric (25 July 2010). „The War Logs–Interactive Feature“. The New York Times. ციტირების თარიღი: 28 July 2010.
- ↑ Declan Walsh (4 March 2007). „Afghanistan war logs: How US marines sanitised record of bloodbath“. The Guardian. London. ციტირების თარიღი: 28 July 2010.
- ↑ Gebauer, Matthias; Goetz, John; Hoyng, Hans; Koelbl, Susanne; Rosenbach, Marcel; Schmitz, Gregor Peter (25 July 2010). „Explosive Leaks Provide Image of War from Those Fighting It: The Secret Enemy in Pakistan“. Der Spiegel. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 10 May 2013. ციტირების თარიღი: 26 July 2010.
- ↑ Perlez, Jane; Cooper, Helene (30 September 2010). „Signaling Tensions, Pakistan Shuts NATO Route“. The New York Times.
- ↑ Taliban ramp up attacks against NATO. ციტირების თარიღი: 7 October 2010
- ↑ „Nato attack can have grave consequences: DG ISPR“. The News International. 29 November 2011. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 29 November 2011.
- ↑ „Al-Qaeda leader Osama Bin Laden dead – Obama“. BBC News. 2 May 2011. ციტირების თარიღი: 2 May 2011.
- ↑ Allbritton, Chris; Augustine Anthony (3 May 2011). „Pakistan says had no knowledge of U.S. bin Laden raid“. Reuters. ციტირების თარიღი: 7 May 2011.
- ↑ Landler, Mark; Cooper, Helene (22 June 2011). „Obama Will Speed Pullout From War in Afghanistan“. The New York Times.
- ↑
- Robert Burns (26 February 2013). „APNEWSBREAK: Taliban Attacks Not Down After All“. Associated Press. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2 მარტი 2013. ციტირების თარიღი: 4 March 2013.
- ↑ „U.S. Is Open to Withdraw Afghan Force After 2014“. The New York Times. 8 January 2012.
- ↑ „The Afghan War's Last Chapter?“. The New York Times. 12 January 2013. ციტირების თარიღი: 12 January 2013.
- ↑ „Obama, Karzai agree to accelerate military transition“. CNN. 12 January 2013. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 19 October 2017. ციტირების თარიღი: 12 January 2013.
- ↑ Scott Wilson & David Nakamur (11 January 2013). „Obama announces reduced U.S. role in Afghanistan starting this spring“. The Washington Post. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 November 2021. ციტირების თარიღი: 12 January 2013.
- ↑ Christi Parsons & Kathleen Hennessey (11 January 2013). „Obama moves up deadline for Afghans to take lead security role“. The Los Angeles Times. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 1 May 2013. ციტირების თარიღი: 12 January 2013.
- ↑ Landler, Mark (1 May 2012). „Obama Signs Pact in Kabul, Turning Page in Afghan War“. The New York Times. ციტირების თარიღი: 4 May 2012.
- ↑ „US troops will end 'most' Afghanistan combat this spring“. BBC News US & Canada. 11 January 2012. ციტირების თარიღი: 12 January 2013.
- 1 2 „NATO sets "irreversible" but risky course to end Afghan war“. Reuters. Reuters. 21 May 2012. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 3 მარტი 2016. ციტირების თარიღი: 22 May 2012.
- 1 2 NATO. (21 May 2012) Chicago NATO Summit 2012 Declaration. Defence Talk – Global Defense, Aerospace & Military Portal. ციტირების თარიღი: 20 June 2012
- ↑ „Karzai announces Afghan security handover“. Global Post. Agence France-Presse. 18 June 2013. ციტირების თარიღი: 23 June 2013.
- ↑ Hodge, Nathan (18 June 2013). „Blast Mars Day of Security Handover in Kabul“. The Wall Street Journal. ციტირების თარიღი: 23 June 2013.
- ↑ „Deadly blast marks Afghan security handover“. Al Jazeera English. Al Jazeera English. 18 June 2013. ციტირების თარიღი: 23 June 2013.
- ↑ Syal, Ryan (26 October 2014). „UK troops hand over Camp Bastion to Afghan forces, ending 13-year campaign“. The Guardian.
- ↑ „US formally ends the war in Afghanistan“ (online). CBA News. Associated Press. 28 December 2014. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 28 December 2014. ციტირების თარიღი: 28 December 2014.
- ↑ Sune Engel Rasmussen in Kabul (28 December 2014). „Nato ends combat operations in Afghanistan“. The Guardian. Kabul. The Guardian. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2 January 2015. ციტირების თარიღი: 11 January 2015.
- ↑ Resolute Support.
- ↑ Why are the Taliban resurgent in Afghanistan?. BBC (5 January 2016).
- ↑ Masoud Popalzai and Jethro Mullen. (22 June 2015) Taliban attempt attack on Afghan Parliament in Kabul. CNN.
- 1 2 American troops wounded fighting ISIS in Afghanistan as operations there grow. military.com (28 July 2016).
- ↑ Taliban kill more than 140 Afghan soldiers at army base. The Guardian (21 April 2017).
- ↑ Afghan forces struggle to drive back Taliban from besieged city. Reuters (30 April 2015).
- ↑ Flights to besieged Afghan city cancelled as Taliban, army clash. Reuters (7 May 2015).
- ↑ INSIGHT – Stretched Afghan army falls back on militias to help defend Kunduz. Reuters (22 May 2015).
- ↑ „Afghans counter Taliban offensive in northern Kunduz province“. BBC News. 21 June 2015.
- ↑ Afghan forces recapture key district from Taliban. Reuters (23 June 2015).
- 1 2 Sune Engel Rasmussen. (28 September 2015) Taliban attempt to capture key Afghan city. The Guardian.
- ↑ „Afghan Taliban seize Kunduz city center in landmark gain“. Reuters. 28 September 2015. ციტირების თარიღი: 29 September 2015.
- ↑ Taliban seizes control of major Afghan city Kunduz for first time since US-led invasion. ABC News (28 September 2015).
- ↑ Ahmad, Amena Bakr (3 May 2015). „Taliban, Afghan figures talk ceasefire but fail to agree“. Reuters.
- ↑ „Attack on Afghanistan's parliament – When even failure is success“. The Economist. 24 June 2015.
- ↑ No more peace talks with Taliban, Afghanistan's president says. Los Angeles Times (25 April 2016).
- 1 2 „Haqqanis Steering Deadlier Taliban in Afghanistan, Officials Say“. The New York Times. 7 May 2016.
- ↑ „Taliban leader says foreigners must quit Afghanistan for peace“. Reuters. 2 July 2016.
- ↑ Taliban-on-Taliban turf war erupts in Afghanistan. worldbulletin News.
- ↑ Dozens killed in clashes between rival Taliban factions in Afghanistan. The Guardian (10 March 2016).
- ↑ Afghanistan Faces Tough Battle as Haqqanis Unify the Taliban. ABC news (7 May 2016).
- ↑ „Taliban Attack Police Base in Afghanistan, Killing 17“. The Telegraph. 13 June 2015.
- ↑ Fierce fight for Helmand as Afghan Taliban gains ground. Al Jazeera (21 December 2015).
- ↑ Officials confirm ISIL present in Afghanistan. Al Jazeera. ციტირების თარიღი: 6 February 2015
- ↑ ISIS active in south Afghanistan, officials confirm for first time. CBS News (12 January 2015). ციტირების თარიღი: 6 February 2015
- ↑ Capture the Flag in Afghanistan. Foreign Policy. ციტირების თარიღი: 6 February 2015
- ↑ U.S. forces can now pursue ISIS in Afghanistan. CNN (20 January 2016).
- ↑ Afghan Army Kills Commander of ISIL Affiliate. Al-Masdar News (18 March 2015). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 13 July 2015. ციტირების თარიღი: 20 იანვარი 2026
- 1 2 How IS has been making enemies in Afghanistan. BBC News (21 February 2016).
- ↑ State Department lists Islamic State's 'Khorasan Province' as Foreign Terrorist Organization. The Long War Journal (14 January 2016).
- ↑ Afghan troops press offensive against Islamic State. Reuters (30 July 2016).
- ↑ Key Islamic State leader Saad Emarati 'killed in Afghanistan'. BBC news (26 July 2016).
- ↑ Army Rangers killed in Afghanistan were possible victims of friendly fire. Army Times (28 April 2017).
- ↑ „US cites progress against Islamic State in Afghanistan“. The Washington Post. 6 April 2017.
- ↑ C.I.A. Wants Authority to Conduct Drone Strikes in Afghanistan for the First Time. The New York Times (15 September 2017).
- ↑ Trump is sending more than 3,000 troops to Afghanistan. Vox (19 September 2017).
- ↑ US relaxes rules of engagement to help troops in Afghanistan defeat Taliban. Fox News (4 October 2017).
- ↑ Taliban threaten 70% of Afghanistan, BBC finds. BBC (31 January 2018).
- ↑ Karzai. (11 March 2018) Opinion.
- ↑ Afghan President Urges Taliban To Talk Peace, Offering Political Recognition (28 February 2018).
- ↑ Tashkent Conference Backs Afghan Government's Peace Offer. RadioFreeEurope/RadioLiberty.
- ↑ „Ex-Blackwater CEO's plan to end the war in Afghanistan“. BBC News.
- ↑ „Staggering Afghan death toll revealed“. 25 January 2019.
- ↑ „Afghan Government Control Over Country Falters, US Report Says“. The New York Times. 1 February 2019.
- ↑ „Afghan forces launch attacks to clear warring militants from east Afghanistan“. Reuters.
- ↑ At least 20 killed, 50 injured in attack on VP candidate's office in Kabul – government. Reuters.
- ↑ „America and the Taliban inch towards a peace deal in Afghanistan“. The Economist. 7 August 2019.
- ↑ „US preparing to withdraw thousands of troops from Afghanistan in initial deal with Taliban“. Washington Post. 1 August 2019.
- ↑ „After Trump Calls Off Talks, Afghanistan Braces for Violence“. New York Times. 8 September 2019.
- ↑ „Peace Movement Blames Foreign Countries For Afghan War“. TOLOnews. 24 March 2019.
- ↑ Going Nationwide: The Helmand peace march initiative (23 April 2018).
- ↑ Taliban's surprise Eid ceasefire is unprecedented. Reuters.
- ↑ „Kabul peace discussion among 3,200 delegates opens under a political cloud“. Washington Post. 29 April 2019.
- ↑ Afghanistan's Loya Jirga Calls For Immediate Cease-Fire.
- 1 2 3 „Afghan government says will release 100 Taliban prisoners“. Al Jazeera. 8 April 2020. ციტირების თარიღი: 8 April 2020.
- ↑ U.S. Diplomats Held Face-to-Face Talks With Taliban, Insurgents Say (28 July 2018).
- ↑ Afghanistan's Taliban, US sign peace deal. Al-Jazeera.
- ↑ Ghani: No Commitment to Release Taliban Prisoners. TOLOnews.
- ↑ „Taliban step up attacks on Afghan forces since signing U.S. deal: data“. Reuters. 1 May 2020 – წარმოდგენილია www.reuters.com-ის მიერ.
- ↑ Kabul attack
- ↑ Dozens dead as mothers, infants and mourners targeted in Afghanistan.
- ↑ Afghan Security Forces Suffer Bloodiest Week in 19 Years (22 June 2020).
- ↑ Robertson, Nic (24 June 2021). „Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues“. CNN.
- ↑ „Taliban delegation arrives in Kabul for the first time since 2001“. Khaama Press. 31 March 2020.
- ↑ „Afghanistan peace deal: Taliban walk out of 'fruitless' talks“. BBC News. 7 April 2020.
- ↑ Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners. TOLO News (9 August 2020).
- ↑ Afghan council to decide fate of 400 Taliban prisoners.
- ↑ „Traditional council frees Taliban setting up peace talks“. Associated Press. 9 August 2020.
- ↑ To Release, Or Not To Release? Legal questions around Ghani's consultative loya jirga on Taleban prisoners. Afghanistan Analysts (7 August 2020).
- ↑ „Afghanistan Peace Talks Open in Qatar, Seeking End to Decades of War“. The New York Times. 12 September 2020.
- ↑ „Taliban launches major Afghan offensive after deadline for U.S. pullout“. Reuters. 4 May 2021.
- ↑ Roggio, Bill (25 July 2021). „Mapping Taliban Contested and Controlled Districts in Afghanistan“. FDD's Long War Journal.
- ↑ „Afghan president says ready to discuss elections to advance talks with Taliban“. Reuters. March 6, 2021.
- ↑ „History's Warning for the U.S. Withdrawal From Afghanistan“. Time. 27 April 2021. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 27 აპრილი 2021. ციტირების თარიღი: 20 იანვარი 2026.
- ↑ Taliban seize power in Afghanistan as President flees country. BBC News. 15 August 2021. https://www.youtube.com/watch?v=Y5yCbi4qcpk.
- ↑ „How the Taliban stormed across Afghanistan in ten days“. BBC News. 2021-08-16.
- ↑ „Chaos and confusion: The frenzied final hours of the Afghan government“. BBC News. 2021-09-08.
- ↑ Doherty, Ben (31 August 2021). „Last man out: the haunting image of America's final moments in Afghanistan“. The Guardian.
- ↑ Afghanistan: Changing the Frame, Changing the Game. Harvard Kennedy School's Belfer Center. Belfercenter.ksg.harvard.edu. ციტირების თარიღი: 2 August 2011
- ↑ KORTE, CARA (20 August 2021). „How climate change helped strengthen the Taliban“. CBC. ციტირების თარიღი: 6 September 2021.
- ↑ Research – CPI – Overview. Transparency.org. ციტირების თარიღი: 17 July 2012
- 1 2 „Discussion Papers“ (PDF). დაარქივებულია (PDF) ორიგინალიდან — 26 December 2010. ციტირების თარიღი: 12 December 2010.
- ↑ Gebauer, Matthias; Goetz, John; Hoyng, Hans; Koelbl, Susanne; Rosenbach, Marcel; Schmitz, Gregor Peter (25 July 2010). „Explosive Leaks Provide Image of War from Those Fighting It: The Secret Enemy in Pakistan“. Der Spiegel. ციტირების თარიღი: 26 July 2010.
- ↑ „Jamestown Foundation Terrorism Conference 2010, Amrullah Saleh speech“. 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 May 2011. ციტირების თარიღი: 3 February 2011.
- ↑ (1991) War and peace in Afghanistan : the Pakistani role / Marvin G. Weinbaum.. University of Arizona Libraries. DOI:10.2458/azu_acku_pamphlet_ds371_2_w45_w37_1991.
- ↑ Gall, Carlotta (5 August 2017). „In Afghanistan, US Exits, and Iran Comes In“. The New York Times. ISSN 0362-4331. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 December 2017. ციტირების თარიღი: 9 June 2019.
- ↑ Coll, Steve (2019). Directorate S: The C.I.A. and America's Secret Wars in Afghanistan and Pakistan. Penguin Group, გვ. 661–667. ISBN 9780143132509.
- ↑ Trump says US losing war, compares Afghanistan to NYC restaurant consultant. ციტირების თარიღი: 10 June 2019
- 1 2 Diplomat, Sudha Ramachandran, The. Is China Bringing Peace to Afghanistan?. ციტირების თარიღი: 10 June 2019
- ↑ Coll, Steve (2019). Directorate S: The C.I.A. and America's Secret Wars in Afghanistan and Pakistan. Penguin Group, გვ. 559–560, 663. ISBN 9780143132509.
- 1 2 3 Beaumont, Peter (9 December 2019). „Afghanistan papers reveal US public were misled about unwinnable war“. The Guardian. ციტირების თარიღი: 9 December 2019.
- ↑ Whitlock, Craig (9 December 2019). „The Afghanistan Papers: A Secret History of the War“. The Washington Post. ციტირების თარიღი: 9 December 2019.
- ↑ O'Hanlon, Michael E. "A Bright Spot Among Afghan Woes" დაარქივებული 15 June 2010 საიტზე Wayback Machine. , The Brookings Institution, 19 May 2010.
- ↑ What Mr. Obama changed. დაარქივებული 20 October 2017 საიტზე Wayback Machine. The Washington Post. 3 December 2009.
- ↑ Al Pessin. (9 December 2009) Afghan Forces Could Start to Lead Soon, Big Challenges Remain. Voice of America. ციტირების თარიღი: 17 July 2012
- 1 2 3 4 5 Cahn, Dianna. (9 December 2009) Troops fear corruption outweighs progress of Afghan forces. Stripes.com. ციტირების თარიღი: 9 February 2010
- ↑ US trainers bemoan Afghan corruption. UPI.com (9 December 2009). ციტირების თარიღი: 9 February 2010
- ↑ „Illiteracy undermines Afghan army“. Air Force Times. 14 September 2009. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 21 July 2012. ციტირების თარიღი: 9 February 2010.
- ↑ „US surge is big, Afghan army is crucial“. MSNBC. Associated Press. 5 December 2009. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 12 December 2009. ციტირების თარიღი: 9 February 2010.
- ↑ შეცდომა თარგის გამოძახებისას: cite web: პარამეტრები archiveurl და archivedate მითითებული უნდა იყოს ორივე, ან არცერთი.Corruption, indiscipline slow Afghan training. Army Times (11 October 2009). ციტირების თარიღი: 9 February 2010
- ↑ „Training Afghanistan troops gets tough for US troops as trust issues worsen“. Daily News. New York. 13 December 2009. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 21 August 2010. ციტირების თარიღი: 9 February 2010.
- ↑ Filkins, Dexter (2 December 2009). „With Troop Pledge, New Demands on Afghans“. The New York Times. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2 February 2011. ციტირების თარიღი: 9 April 2010.
- ↑ POLITICS: Afghan Army Turnover Rate Threatens US War Plans (24 November 2009). ციტირების თარიღი: 28 December 2009
- ↑ Münch, Philipp. Resolute Support Light. NATO's New Mission versus the Political Economy of the Afghan National Security Forces.
- ↑ Munch 2015, p.6, and Giustozzi, A. & Quentin, P., "The Afghan National Army: sustainability challenges beyond financial aspects." დაარქივებული 20 February 2015 საიტზე Wayback Machine. Afghanistan Research and Evaluation Unit, Kabul, February 2014, 2014, p.30–37
- ↑ Coll, Steve (2019). Directorate S: The C.I.A. and America's Secret Wars in Afghanistan and Pakistan. Penguin Group, გვ. 586–624. ISBN 9780143132509.
- ↑ Annie Jacobsen, "Surprise, Kill, Vanish: The Secret History of CIA Paramilitary Armies, Operators, and Assassins," (New York: Little, Brown and Company, 2019), p. 409-411
- ↑ „Child Sexual Assault in Afghanistan:Implementation of the Leahy Laws and Reports of Assault by Afghan Security Forces“. Special Inspector General for Afghanistan Reconstruction. 8 June 2017. ციტირების თარიღი: 12 September 2021.
- ↑ Implementation of the DoD Leahy Law Regarding Allegations of Child Sexual Abuse by Members of the Afghan National Defense and Security Forces. Special Inspector General for Afghanistan Reconstruction (17 November 2017). ციტირების თარიღი: 12 September 2021
- ↑ Report: US Military Continues to Pay Afghan Units Despite Human Rights Abuses (23 January 2018). ციტირების თარიღი: 12 September 2021
- ↑ „For US, Vast Challenge To Expand Afghan Forces“. NPR.org. NPR. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 21 April 2010. ციტირების თარიღი: 9 February 2010.
- ↑ Nordland, Rod (2 February 2010). „With Raw Recruits, Afghan Police Buildup Falters“. The New York Times. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 February 2010. ციტირების თარიღი: 29 January 2014.
- ↑ „Taliban announce new government for Afghanistan“. BBC News. 7 September 2021.
- ↑ Executions and Enforced Disappearances in Afghanistan under the Taliban. Human Rights Watch (30 November 2021).
- 1 2 Mamoon Khawar. (2022-03-27) Afghanistan War Commission should focus on humanitarian impact of the war.
- ↑ „Panjshir flies flag of resistance again; Amrullah says he is President of Afghanistan“. 17 August 2021. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 აგვისტო 2021. ციტირების თარიღი: 20 იანვარი 2026.
- ↑ Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect' (4 October 2021).
- ↑ „U.S. could work with Taliban against terrorists, Pentagon says“. The Washington Post. 2021-09-02.
- ↑ „China urges World Bank, IMF to help Afghanistan“. News24. 28 October 2021.
- ↑ „'Countdown to catastrophe': half of Afghans face hunger this winter – UN“. The Guardian. 25 October 2021.
- ↑ Security Council paves way for aid to reach desperate Afghans.
- ↑ UNHCR country operations profile – Afghanistan
- 1 2 3 In numbers: Life in Afghanistan after America leaves (13 July 2021). ციტირების თარიღი: 2021-07-15
- ↑ „Tajikistan will need help with Afghan refugees – UNHCR“. Reuters. 23 October 2009.
- ↑ UNHCR - The UN Refugee Agency.
- ↑ Pakistan took in most Afghan refugees in 2020, India at 12th place after UK.
- ↑ The last US military planes have left Afghanistan, marking the end of the United States' longest war.
- ↑ Chouvy, Pierre-Arnaud (2010). Opium: uncovering the politics of the poppy. Harvard University Press.
- ↑ „Is Afghanistan's Drug Trade Paying Al Qaeda?“. ABC News.
- ↑ „Profits and poppy: Afghanistan's illegal drug trade a boon for Taliban“. Reuters. 16 August 2021.
- 1 2 3 Counting the costs of America's 20-year war in Afghanistan (30 April 2021).
- ↑ Coll, Steve (2019). Directorate S: The C.I.A. and America's Secret Wars in Afghanistan and Pakistan. Penguin Group.
- ↑ ISAF Spokesman Discusses Progress in Afghanistan დაარქივებული 2013-03-03 საიტზე Wayback Machine. . NATO. 2011.
- 1 2 „Up to 60 percent of Afghan girls out of school: report“. www.aljazeera.com. 3 June 2018.
- ↑
- 1 2 „Afghan civilian deaths rise, insurgents responsible for most casualties – UN“. U.N. News Centre. 14 July 2011.
- ↑ „Afghanistan Had Record Civilian Casualties in 2015, U.N. Says“. The New York Times. 14 February 2016.
- ↑ Hundreds of billions were spent by the US in Afghanistan. (7 October 2021).
- ↑ „Military Spending Waste: Up To $60 Billion In Iraq, Afghanistan War Funds Lost“. Huffington Post. 30 August 2011.
- ↑ „US spending in Afghanistan fueled rampant corruption, reports say“. The World. 11 December 2019.
- ↑ Gary D. Solis (15 February 2010). The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War. Cambridge University Press, გვ. 301–303. ISBN 978-1-139-48711-5.
- ↑ „AIHRC Calls Civilian Deaths War Crime“. Tolonews. 13 January 2011. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 June 2011.
- ↑ „Taliban attack civilians to spread fear: Amnesty“. Reuters. 24 April 2007. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 14 May 2007. ციტირების თარიღი: 9 December 2007.
- ↑ Rod Nordland (10 February 2011). „Afghan Rights Groups Shift Focus to Taliban“. The New York Times. p. A6. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 14 June 2013. ციტირების თარიღი: 29 January 2014.
- ↑ Kegley, Charles W. (2011). World Politics: Trend and Transformation. Cengage, გვ. 230. ISBN 978-0-495-90655-1.
- ↑ „Afghan civilian casualties at record high in 2016: UN“. Al Jazeera English. 6 February 2017. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 February 2017. ციტირების თარიღი: 6 February 2017.
- ↑ Afghanistan – Protection of civilians in armed conflict midyear update: 1 January to 30 June 2021 (2021-07-25). ციტირების თარიღი: 2021-08-05
- ↑ Afghanistan: Harrowing accounts emerge of the Taliban's reign of terror in Kunduz (1 October 2015). ციტირების თარიღი: 4 January 2017
- ↑ Coren, Anna; Sidhu, Sandi; Lister, Tim; Bina, Abdul (14 July 2021). „Taliban fighters execute 22 Afghan commandos as they try to surrender“. CNN. ციტირების თარიღი: 28 July 2021.
- ↑ „Obama's Pentagon Covered Up War Crimes in Afghanistan, Says Amnesty International“. The Daily Beast. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 26 August 2017. ციტირების თარიღი: 8 November 2014.
- ↑ Harding, Luke (14 September 2002). „Afghan Massacre Haunts Pentagon“. The Guardian. London. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 26 August 2013. ციტირების თარიღი: 12 May 2010.
- ↑ Tim Golden (20 May 2005). „In US Report, Brutal Details of 2 Afghan Inmates' Deaths“. The New York Times. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 25 January 2008.
- ↑ „Army drops one charge against soldier accused in Afghan massacre“. Reuters. 1 June 2012. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 June 2012. ციტირების თარიღი: 17 December 2013.
- 1 2 3 4 „Pakistan's hand in the Taliban's victory“. Washington Post. Washington, D.C. 18 August 2021. ციტირების თარიღი: 27 August 2021.
- 1 2 3 4 „The Real Winner of the Afghan War? It's Not Who You Think“. The New York Times. New York. 26 August 2021. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-08-26. ციტირების თარიღი: 27 August 2021.
- აშშ-ის ომები
- გაერთიანებული სამეფოს ომები
- უკრაინის ომები
- თურქეთის ომები
- შვეიცარიის ომები
- ესპანეთის ომები
- პოლონეთის ომები
- იტალიის ომები
- უნგრეთის ომები
- საბერძნეთის ომები
- გერმანიის ომები
- საქართველოს ომები
- საფრანგეთის ომები
- დანიის ომები
- ბულგარეთის ომები
- აზერბაიჯანის ომები
- სომხეთის ომები
- ავღანეთის ომები
- კანადის შეჭრები
- ავსტრალიის შეჭრები
- აშშ-ის შეჭრები
- თალიბანი
- 2010-იანი წლების კონფლიქტები
- 2020-იანი წლების კონფლიქტები