ავტოფაზირება

ავტოფაზირება — მოვლენა, რომელიც დამუხტული ნაწილაკების ამჩქარებელთა უმეტესობაში უზრუნველყოფს ელექტრონების, პროტონების, ალფა-ნაწილაკების, მრავალმუხტიანი იონების აჩქარებას დიდ ენერგიამდე (რამდენიმე მევ-იდან ასეულ გევ-მდე). აღმოაჩინა საბჭოთა ფიზიკოსმა ვ. ვექსლერმა (1944) და მისგან დამოუკიდებლად — ამერიკელმა ფიზიკოსმა ე. მაკმილანმა (1945).

თუ წრიულად მოძრავი e-მუხტიანი ნაწილაკი ამჩქარებელ შუალედს t დროში გაივლის, ის შეიძენს ${\textstyle eV_{o}\cos {\frac {2\pi }{T_{0}}}t}$ ენერგიას, სადაც $V_{o}$ იქნება ამჩქარებელი ძაბვის ამპლიტუდა, $T_{0}$ — ძაბვის ცვლილების პერიოდი, ${\textstyle {\frac {2\pi }{T_{0}}}t}$ — ნაწილაკის ფაზა. როდესაც ნაწილაკის გარშემოვლის $T_{0}$ პერიოდი ტოლი ან ჯერადი გახდება ამჩქარებელი ძაბვის ცვლილების $T$ პერიოდისა, დამყარდება რეზონანსი — ამჩქარებელი შუალედის ყოველი გავლისას ნაწილაკი ერთნაირ ენერგიას შეიძენს; ასეთ ნაწილაკს წონასწორული ნაწილაკი ეწოდება, ხოლო მის ფაზას — წონასწორული ფაზა. ნაწილაკის გარშემოვლის პერიოდი დამოკიდებულია მის $E$ ენერგიაზე და მაგნიტური ველის $H$ დამაბულობაზე: ${\textstyle T={\frac {2\pi {E}}{ceH}}}$, სადაც C სინათლის სიჩქარეა. სრული ენერგია ნაწილაკის უძრაობის $E_{0}$ ენერგიისა და ველში მიღებული $E_{k}$, კინეტიკური ენერგიის ჯამია $E=E_{0}+E_{k}$. ციკლოტრონში გარშემოვლის პერიოდი ყოველთვის მუდმივი სიდიდეა, რადგან ნაწილაკის უძრაობის ენერგია ყოველთვის ბევრად აღემატება კინეტიკურ ენერგიას $E_{0}>>E_{k}$, და რეზონანსის პირობა თავისთავად დაცული იქნება. სხვა სახის ამჩქარებლებში რეზონანსის შენარჩუნებისათვის საჭიროა ვცვალოთ ან ელექტრული ველის ცვლილების $T_{0}$ პერიოდი, თუ მაგნიტური ველი უცვლელია (მაგალითად, ფაზოტრონში), ან მაგნიტური ველის $H$ დაძაბულობა, თუ ელექტრული ველის პერიოდი მუდმივია (მაგალითად, სინქროტრონში). სინქროფაზოტრონში ორივე სიდიდეს ერთდრიოულად ცვლიან და ამით აღწევენ ავტოფაზირებას.

ლიტერატურა

• ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 176.