აბრაგი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ქართველი მოცეკვავე აბრაგულის ფორმით. XXI საუკუნის სურათი.

აბრაგი, ფირალი — ყაჩაღი, ავაზაკი. ქართულ ენაში სიტყვა "აბრაგი" ჩრდილოეთ კავკასიიდან არის შემოსული და სარმატულ-ალანური წარმომავლობისა უნდა იყოს. აბრაგობა, როგორც სოციალური მოვლენა, წარმოიშვა გვაროვნული საზოგადოების რღვევის პროცესში. თავდაპირველად აბრაგს უწოდებდნენ გვარიდან განდევნილს, რომელიც მოხეტიალე ცხოვრებასა და ყაჩაღობას ეწეოდა. სამეგრელოსა და აფხაზეთში აბრაგი ტყეში გავარდნილ კაცს, ყაჩაღს ერქვა.

ბატონყმური ურთიერთობის ჩამოყალიბების პერიოდში აბრაგობა სოციალური ჩაგვრის წინააღმდეგ გლეხთა პროტესტს გამოხატავდა. აბრაგი იყო მებატონისაგან გაქცეული ყმა, რომელიც იარაღით იბრძოდა თავისი უფლებებისათვის. კავკასიის ომების დროს სიტყვა "აბრაგმა" (რუს. абрек) ახალი მნიშვნელობა მიიღო. აბრაგებს ეძახდნენ ინდივიდუალურად, პარტიზანულად მებრძოლ მთიელებს, რომლებიც თავს ესხმოდნენ რუსეთის ჯარს და ნახევრად სამხედრო ტიპის დასახლებებს - სტანიცებს. რუსეთის მიერ კავკასიის დამორჩილების შემდეგ აბრაგები განაგრძობდნენ ბრძოლას მთავრობის წინააღმდეგ, მ.შ. საბჭოთა პერიოდშიც. კავკასიაში აბრაგებზე ბევრი ხალხური თქმულება არსებობს.

დათიკო შევარდნაძის ერთადერთი შემორჩენილი ფოტოსურათი.

ფირალობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სიტყვა ფირალი (ფირარ) არაბულად გაქცეულს ნიშნავს. XVII საუკუნეში ამ სახელით ოსმალეთის არმიის დეზერტირებს უწოდებდნენ. სავარაუდოდ ეს ტერმინი აჭარიდან შევიდა გურულ დიალექტში.

ფირალობის სახელით ცნობილმა მოძრაობამ XIX საუკუნის მეორე ნახევრის გურიაში ვულკანივით ამოხეთქა. ამის მიზეზი ძირითადად სოციალ-პოლიტიკური კატაკლიზმები იყო: რუსეთის მიერ საქართველოს ანექსია, სახალხო აჯანყებები, საგლეხო რეფორმა, რუსეთ-ოსმალეთის ომები. გლეხები უარს ამბობდნენ გადასახადებზე, ისაკუთრებდნენ ტყეებსა და საძოვრებს, ხოცავდნენ თავად-აზნაურებსა და სამღვდელოებას, მეფის მოხელეებს. 1880-იანი წლებიდან ფირალად გავარდნამ მასობრივი ხასიათი მიიღო. ფირალობა იყოფა ორ ტალღად: პირველი ტალღის ფირალები XIX საუკუნის მეორე ნახევარს მიუეკუთვნებოდნენ და მათ გაფირალებას სოციალ-ეკონომიკური მიზეზები ჰქონდა. მეორე ტალღა კი XX საუკუნის დასაწყისში წამოვიდა და მისი ძირითად მიზეზი პოლიტიკური იყო.

დროთა განამვლობაში ფირალები ლამის მითურ პიროვნებებად იქცნენ, მათზე შექმნილი სიმღერები და ლექსები კი ქართული ფოლკლორი განუყოფელი ნაწილი გახდა. ფირალობის შესახებ იქმნებოდა მხატვრული ნაწარმოებები: ეგნატე ნინოშვილის „სიმონა“, ლალიონის „ფირალი დავლაძე“, ე. ურუშაძის „ფირალები“.

პირველი თაობის ფირალები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქუთაისის გუბერნიაში ბატონყმობის გაუქმება გამოცხადდა 1865 წლის 13 ოქტომბერს. განსხვავებით თბილისის გუბერნიისგან, აქ მემამულეებმა გლეხებს წაართვეს არამხოლოდ მათ სარგებლობაში არსებული, არამედ მემკვიდრეობით მიღებული და ახალშეძენილი მიწებიც. ოზურგეთის მაზრაში მიწის მთელი ფონდი მებატონეთა და ხაზინის საკუთრებას წამოადგენდა. გლეხის მამულის ოდენობა 900 კვადრატულ საჟენს არ აღემატებოდა.

სოციალურ პრობლემებს თან დაერთო ისიც, რომ 1877-1878 წლებში გურიაში გადიოდა რუსეთ-ოსმალეთის ომის ფრონტი, რამაც მხარე კიდევ უფრო დააზარალა. ომის დასრულების შემდეგ მთავრობამ მიუხედავად დაპირებისა, არ დაშალა გურიის მილიციის რაზმი, რის გამოც მრავალი ოჯახი მუშახელის გარეშე დარჩა. შეიარაღებული გლეხობა კი პოტენციურ დამნაშავეებად იქცა. ფირალობის განვითარების ერთ-ერთი მიზეზი სასამართლო სისტემასა და პოლიციას შორის დაპირისპირებაც იყო. ამასთან ერთმანეთს არამხოლოდ სასამართლო და პოლიცი, არამედ ფირალები და მათი მფარველებიც დაუპირისპირდნენ.

მიუხედავად ცენზურისა 1880-90-იან წლებში ფირალები პრესის ყურადღების ცენტრში იყვნენ და 1881 წლიდან თითქმის ყოველდღიურად ხვდებოდა პრესის ფურცლებზე ინფორმაცია ფირალების შესახებ. ფირალების მადევრები ძირითადად ჩინოვნიკები ან სპეციალურად ამ მისიით მივლენილი ადამიანები იყვნენ. 1880 წლის შემოდგომაზე, მას შემდეგ რაც პოლიციამ ვერაფერი გააწყო, ფირალებთან საბრძოლველად გაიგზავნა „მესამე ქვეითი გურიის დრუჟინის სოტნა“, რომელიც ცოტა ხანს ოზურგეთში გაჩერდა, შემდეგ კი ჯარისკაცები იმ სოფლებში ჩააყენა, სადაც ფირალები იყვნენ. ამ საშუალებით რამდენიმე ტყეში გავარდნილიც შემოირიგეს და ოთხი თვის განმავლობაში მაზრაში სიმშვიდემაც დაისადგურა, მაგრამ სიმშვიდე მალევე დაირღვა. 1882 წელს დაძაბული ვითარების გამო გურია გბერნატორმა შემოიარა და საზოგადოება გააფრთხილა, რომ ფირალების მფარველი სასტიკად დაისჯებოდა. ამან შედეგი გამოიღო, გუბერნატორს რამდენიმე ფირალი გადასცეს, ხოლო ორი ფირალი მოკლეს. მიუხედავად ჩატარებული ღონისძიებებისა, ფირალების რიცხვი შემცირების ნაცვლად, იზრდებოდა. 1882 წელს მთავარმმართებელმა დონდუკოვ-კორსაკოვმა ოზურგეთის უეზდი ადმინისტრაციული და პოლიციური კუთხით ჩამოაშორა ქუთაისის გუბერნიას და ბათუმის სამხედრო გუბერნატორს განკარგულებაში გადასცა. წესრიგის აღსადგენად მაზრაში გაიგზავნა სამეხდრო გუბერნატორის განკარგულებაში მყოფი ხოპერის კაზაკთა პოლკის ორი ასეული, ხოლო ქობულეთში — ერთი ბატალიონი. ამგვარად, ფირალობის განვითარებამ გურიაში გამოიწვია სოფლებში ჯარის ჩაყენება, ეგზეკუციის გამოყენება, რაც მძიმე ტვირთად დააწვა მოსახლეობას, უფრო შეავიწროვა და ეკონომიკურად დასცა. მთავრობის მიერ გატარებულმა სასტიკმა ზომებმა დროებით შეანელა ფირალობის აღმავლობა, მაგრამ 1888 წლიდან ფირალობა ისევ ძლიერი ტემპით განვითარდა. გურია გადაიქცა ფირალების სათარეშო ასპარეზად და მთავრობის საექსპერიმენტო ადგილად. 1887 წლიდან დააწესეს ხევისთავების ინსტიტუტი, რომელსაც საზოგადოება ეჭვის თვალით უყურებდა და მალევე გადააგდეს. იმავე წლიდან შემოიღეს სალდათად გაყვანა, და სათემო დარაჯობა. ამ ზომებმა ფირალობა ვერ შეაჩერა, სამაგიეროდ ხალხი უფრო შეაწუხა.

მეორე ტალღის ფირალები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

XX საუკუნის დასაწყისის ე.წ მეორე ტალღის ფირალები რადიკალურად განსხვავდებოდნენ წინა პერიოდის თანამოძმეებისგან. ისინი, როგორც გურულები იტყოდნენ, "დამცემი ფირალები" არ ყოფილან. მათ მხოლოდ პირობითად შეიძლება ვუწოდოთ ფირალები, რადგან თავიანთ წინამორბედებს მხოლოდ გარეგნული ნიშან-თვისებებით წააგავდნენ — მთავრობისგან დევნილი, ტყეში იყვნენ გავარდნილი. ისინი ასაფეთქებელი მასალებით, მაუზერებითა და მარქსისტული იდეებით შეიარაღებული მეამბოხე-ტერორისტები იყვნენ, ყოველ წუთას მზად მყოფი, არსებული ხელისუფლება დაემხოთ და თვითონ გაბატონებულიყვნენ, რაც რამდენიმე წლის შემდეგ მშვენივრად განახორციელეს კიდეც.

ვიკიციტატა
„...დღეს გურიაში ყაჩაღობის ნაცვლათ დადგა დრო დაფიქრების და შეგნების. სინათლემ გურიაში შეაშუქა, გამოაღვიძა და გააკვირცხლა ისედაც კვირცხლი გურულები,“

— წერდა 1906 წელს გაზეთი "ძალა". თუ რანაირად გააკვირცხლა გურულები, ეს კარგად გამოჩნდა მეორე ტალღის ფირალების — უბრალო მშრომელი, გამრჯე კაცების მაგალითზე (ასე არიან დახასიათებული დათიკო შევარდნაძე, კიკია მამულაიშვილი, სიმონა დოლიძე, ერასტი ჯორბენაძე და სხვები), რომლებიც ისტორიულმა ბედუკუღმართობამ მკვლელობისა და ტერორის გზაზე დააყენა.

გალერეა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]