აბდულჰამიდ იუნუსოვი

აბდულჰამიდ სულაიმონ ოღლი იუნუსოვი
სრული სახელი	Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli Yunusov
დაბადების თარიღი	1897
დაბადების ადგილი	ანდიჯანი, თურქესტანი, რუსეთის იმპერია
გარდაცვალების თარიღი	4 ოქტომბერი 1938
გარდაცვალების ადგილი	ტაშკენტი
საქმიანობა	პოეტი, დრამატურგი, მწერალი, ლიტერატურული მთარგმნელი
მოქალაქეობა	რუსეთის იმპერია  სსრკ
ჯილდოები	ალიშერ ნავოის სახელობის სახელმწიფო პრემია (1991), „დამოუკიდებლობის ორდენი“ (1999)
აბდულჰამიდ იუნუსოვი ვიკისაწყობში

აბდულჰამიდ სულაიმონ ოღლი იუნუსოვი (უზბეკ. Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli Yunusov, Абдулҳамид Сулаймон ўғли Юнусов; 1893 — 4 ოქტომბერი 1938), უფრო მეტად ცნობილი ფსევდონიმით ჩოლპონი (ხშირად ინგლისურად გვხვდება ფორმით Cholpán), იყო უზბეკი პოეტი, დრამატურგი, რომანისტი და ლიტერატურული მთარგმნელი. ჩოლპონი ცენტრალური აზიის ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ პოეტად ითვლებოდა XX საუკუნეს პირველ ნახევარში. ის ასევე იყო პირველი, ვინც უილიამ შექსპირის პიესები უზბეკურ ენაზე თარგმნა.

ჩოლპონის შემოქმედებამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა სხვა უზბეკ მწერლების თაობებზე. იგი ერთ-ერთ პირველ ავტორად მიიჩნევა, რომელმაც რეალიზმი დაამკვიდრა უზბეკურ ლიტერატურაში. ჩოლპონი დახვრიტეს დიდი ტერორი] პერიოდში, იოსებ სტალინის მმართველობის დროს.

ცხოვრება

აბდულჰამიდ სულაიმონ ოღლი იუნუსოვი 1893 წელს დაიბადა ანდიჯანში. მისი მამა, სულაიმონქულ მულა მუჰამედ იუნუს ოღლი, განათლებული ადამიანი იყო. ჩოლპონის საწყისი განათლება მედრესეში მიიღო. მოგვიანებით ის ჩაირიცხა ე.წ. რუსულ „ტუზემის“ სკოლაში (რუს. Ру́сско-тузе́мная шко́ла) — დაწყებით სასწავლებელში, რომელიც თურქესტანში არარუსი მოსახლეობის ბავშვებისთვის იყო განკუთვნილი.

1919–1920 წლებში ჩოლპონი გაზეთ „TurkROSTA“-ს მთავარი რედაქტორი იყო. ის ასევე მუშაობდა რედაქციის შემადგენლობაში სხვა გამოცემებთან: „Ishtirokiyun“, „Qizil bayroq“ („წითელი დროშა“), „Turkiston“ („თურქესტანი“), „Buxoro axbori“ („ბუხაროს ამბები“) და „Darhon“.

როგორც მისი დროის მრავალი უზბეკი ავტორი, მათ შორის აბდულა ქოდირი და აბდულრაფ ფიტრატი, ჩოლპონიც დიდი ტერორის წლებში, იოსებ სტალინის მმართველობის დროს იქნა რეპრესირებული. 1937 წელს იგი „ხალხის მტერის“ ბრალდებით დააპატიმრეს და, ქოდირისა და ფიტრატის მსგავსად, 1938 წლის 4 ოქტომბერის დახვრიტეს.

შემოქმედება

ჩოლპონის პირველი ლექსები 1922 წელს გამოქვეყნდა კრებულში „Oʻzbek yosh shoirlari“ („ახალგაზრდა უზბეკი პოეტები“), სადაც თავმოყრილი იყო ახალგაზრდა უზბეკი ავტორების პოეტური ნიმუშები. სიცოცხლის განმავლობაში გამოიცა მისი სამი პოეტური კრებული — „Uygʻonish“ („გაღვიძება“, 1922), „Buloqlar“ („წყაროები“, 1924) და „Tong sirlari“ („განთიადის საიდუმლოებები“, 1926). ჩოლპონის რომანი „Kecha va kunduz“ („ღამე და დღე“) უზბეკურ ლიტერატურაში ერთ-ერთ ყველაზე მაღალშეფასებულ რომანად ითვლება.

ჩოლპონის შემოქმედებამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა სხვა უზბეკ მწერლების თაობებზე. იგი ერთ-ერთ პირველ ავტორად მიიჩნევა, რომელმაც რეალიზმი დაამკვიდრა უზბეკურ ლიტერატურაში. მის ტექსტებს ახასიათებს ნათელი, მარტივი ენა და მკითხველთან უშუალო მიმართვის მანერა. რიგ ნაწარმოებლებში ჩოლპონი აპელირებს უზბეკურ ეროვნულ იდენტობაზე, რის გამოც საბჭოთა კრიტიკაში ხშირად ბურჟუაზიულ ნაციონალისტად იყო გამოცხადებული. მოგვიანებით იგი სრულად რეაბილიტირდა გლასტნოსტის პერიოდში.

ლექსებთან, დრამებთან და მოთხრობებთან ერთად, ჩოლპონი აქტიურად მუშაობდა თარგმანზეც. მან უზბეკურ ენაზე გადმოიტანა რიგი უცხოელი ავტორების ნაწარმოებები, მათ შორის ალექსანდრე პუშკინის, მაქსიმ გორკის და უილიამ შექსპირის ტექსტები. განსაკუთრებით აღსანიშნავია პუშკინის პიესა „Boris Godunov“ და შექსპირის „Hamlet“, რომელთა უზბეკურ ვერსიებსაც ჩოლპონი ავტორობდა.

დრამები

ჩოლპონის პირველი დრამატული ცდები 1919 წლით თარიღდება, როდესაც მან მცირე სცენური პიესები შექმნა, როგორიცაა „Temirchi“, „Gunoh“ და „Choʻrining isyoni“. 1920-იანი წლების დასაწყისში გამოიცა მისი დრამატული ტექსტები „Yorqinoy“, „Xalil Farang“, „Qotil“ (1921), „Sevgi va Saltanat“, „Yorqinoy“ (1920), „Xalil farang“ (1921), „Yana uylanaman“ (1926), „Mushtumzo'r“ (1928), „Hujum“ (1928) და „Choʻlpon sevgisi“ (1922).

შემოქმედებითი სტილი, თემატიკა და მემკვიდრეობა

აბდულჰამიდ ჩოლპონი თავისი ეპოქის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან უზბეკ მწერლად ითვლება

ჩოლპონის ფსევდონიმი („ჩოლპონ“ — დილის ვარსკვლავი) თვითონვე იქცა სიმბოლოდ მისი შემოქმედებითი მისიისთვის – სიბნელიდან „გაღვიძების“კენ მიმართული კულტურული და სულიერი ძიებისთვის. ლიტერატურათმცოდნეობაში იგი განიხილება, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფიგურა, რომელმაც უზბეკურ პოეზიას XX საუკუნის დასაწყისში თანამედროვე მხატვრული ურთიერთობა მისცა და კლასიკურ ტრადიციებს ახალი სოციალური და ფსიქოლოგიური პრობლემატიკა დაუკავშირა. იდეურად ჩოლპონი ახლოს იყო ჯადიდურ მოძრაობასთან და თავის ტექსტებში ხშირად ეხებოდა თემებს, რომლებიც ეროვნული თვითშეგნების გაღვიძებას, კოლონიური უპირატესობის კრიტიკას და საზოგადოების განახლებას უკავშირდებოდა.

ჩოლპონის პოეზია როგორც ფორმით, ისე შინაარსით გარდამავალი ხანის გამოხატულებაა. მისი ლექსები განსაკუთრებით გამოირჩევა მკვეთრი კონტრასტებით — სიბნელე და განთიადი, მონობა და თავისუფლება, მორჩილება და პროტესტი — რომლებიც გამოხატავს ინდივიდისა და დამთრგუნველი გარემოს დაპირისპირებას. მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ ავტორი ნატურალისტურ დეტალებსა და რეალისტურ სურათებს ასრულებს მეტაფორებით, რომელთაც ხშირად ეროვნული ფერის დატვირთვა აქვთ: ბუნების იმიჯები (ქარი, უდაბნო, წყარო, გამთენიის ცა) ჩნდება როგორც პოლიტიკურ-სოციალური მდგომარეობის ალეგორია. ამავე დროს, ჩოლპონი შეგნებულად არღვევს მხოლოდ კლასიკურ არუზულ ზომაზე დაყრდნობას და იყენებს შედარებით თავისუფალ, მეტწილად სალაპარაკო ენასთან და ქალაქურ-ფოლკლორულ ლექსიკასთან მიახლოებულ რიტმს, რაც მის პოეზიას მკითხველისთვის ხელმისაწვდომსა და ცოცხალ ტონალობას ანიჭებს.

განსაკუთრებული ადგილი უკავია რომანს „ღამე და დღე“ („Kecha va kunduz“), რომელიც უზბეკურ პროზაში ერთ-ერთ პირველ სრულფასოვან რეალისტურ რომანად მიიჩნევა. ტექსტის კომპოზიცია აგებულია ღამისა და დღის, წარსულისა და მომავლის პარალელურობის პრინციპზე: პერსონაჟთა პირადი ცხოვრებები წარმოაჩენს ტრადიციული პატრიარქალური საზოგადოების გზაჯვარედინს ახალ საზოგადოებრივ ურთიერთობასთან. რომანში იმთავითვე მკვეთრადაა დასმული ქალის სტატუსისა და განათლების საკითხი – ჩოლპონი ნარატივის შიგნით აჩვენებს, როგორ ხდება ქალის ხმა არა მხოლოდ ოჯახურ, არამედ საზოგადოებრივ სივრცეშიც მნიშვნელოვანი მორალური ავტორიტეტის მატარებელი. ამგვარად, „ღამე და დღე“ ერთდროულად არის სოციალური რომანი, ფსიქოლოგიური პორტრეტების გალერეა და ეროვნული თვითშეგნების რომანტიკულ-კრიტიკული რეფლექსია.

ჩოლპონის ლიტერატურული მოღვაწეობის მნიშვნელოვანი მიმართულებაა თარგმნა. იგი უყურებდა თარგმანს როგორც კულტურული „ხიდის“ აშენების საშუალებას უზბეკურ ენასა და მსოფლიო ლიტერატურას შორის. ჩოლპონის მიერ შესრულებული პუშკინის, გორკისა და განსაკუთრებით შექსპირის თხზულებათა თარგმანები (ბორის გოდუნოვი, ჰამლეტი და სხვ.) არა მხოლოდ ენობრივი ადაპტაცია, არამედ სტილისტური გარდაქმნაც იყო: ავტორი ცდილობდა, შეენარჩუნებინა ორიგინალის დრამატურგიული დინამიკა, თუმცა პერსონაჟთა საუბრებში ჩნდება ცენტრალური აზიის მკითხველისთვის გასაგები ლექსიკა და ფრაზეოლოგია. ამ გზით შექსპირის და რუსი კლასიკოსი ავტორების სამყაროში შესვლა უზბეკ მკითხველისთვის ნაკლებად „უცხო“ გახდა, ხოლო ადგილობრივ პროზასა და დრამატურგიაზე, მათ შორის ჩოლპონის საკუთარ პიესებზე, აშკარად აისახა ახალი ტიპის დიალოგისა და კონფლიქტის ბუნება.

ჩოლპონის როგორც „ბურჟუაზიულ ნაციონალისტად“ მოხსენიება და მისი დასჯა დიდი ტერორის წლებში გაანგარიშებული იყო იმაზე, რომ მის ტექსტებში ხილული იყო ეროვნული ღირსებისა და კულტურული თვითმყოფადობის დაცვის პათოსი. სტალინური რეპრესიის შედეგად მისი სახელი და ტექსტები მრავალი წლის განმავლობაში თითქმის არ იბეჭდებოდა; ავტორი გაყინულ „დადუმებულ“ კლასიკად იქცა, რომლის ხსენებაც მხოლოდ უარყოფითი კონტექსტით იყო შესაძლებელი. XX საუკუნის მეორე ნახევარში, განსაკუთრებით „გლასნოსტის“ პერიოდში, ჩოლპონი თანდათან იქცა იმ ავტორად, რომლის რეაბილიტაციაც დაკავშირებული იყო ზოგადად ჯადიდური და რეპრესირებული ინტელიგენციის „დაბრუნებასთან“ ეროვნულ პანთეონში. სწორედ ამ კონტექსტში გამოიცა მისი კრებულები, დაიწყო რომანის „ღამე და დღე“ ტექსტოლოგიური შესწავლა და გამოჩნდა პირველი მონოგრაფიები, სადაც ჩოლპონი უკვე არა როგორც „იდეოლოგიური მოწინააღმდეგე“, არამედ როგორც თანამედროვე უზბეკური ლიტერატურის თანადამფუძნებელი ფიგურა იქნა გააზრებული.

უზბეკეთის დამოუკიდებლობის შემდეგ ჩოლპონის როლი ეროვნული კულტურის ისტორიაში კიდევ უფრო გამოკვეთდა. მისმა შემოქმედებამ ოფიციალურად მიიღო სახელმწიფო აღიარება – მწერალს მიენიჭა ალისჰერ ნავოის სახელობის სახელმწიფო პრემია (1991) და „დამოუკიდებლობის ორდენი“ (1999), მისი სახელი მიენიჭა სხვადასხვა საგანმანათლებლო და კულტურულ დაწესებულებებს, ხოლო ლექსები და „ღამე და დღე“ შედის სკოლისა და უნივერსიტეტების სასწავლო პროგრამებში როგორც კლასიკური ტექსტები. თანამედროვე უზბეკურ ლიტერატურათმცოდნეობაში ჩოლპონის მემკვიდრეობა განიხილება არა მხოლოდ როგორც კონკრეტული ისტორიული ეპოქის დოკუმენტი, არამედ როგორც ტექსტთა სისტემა, რომელიც დღემდე ინარჩუნებს ესთეტიკურ აქტუალურობას — ინდივიდის შინაგან თავისუფლებაზე, ერის ღირსებაზე და კულტურული დიალოგის აუცილებლობაზე ფიქრის სტიმულად.