მარიამი (ბიზანტიის დედოფალი)

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
მარიამ ალანელი
Μαρία της Αλανίας
მარიამ ალანელიΜαρία της Αλανίας
ბიზანტიის კონსორტ-იმპერატრიცა
თანამდებობაზე ყოფნის დრო
1071 – 1081
წინამორბედი ევოდკია მაკრემბოლიტისა
მემკვიდრე ირენა დუკაინა

დაბადებული 1050
საქართველოს სამეფო
გარდაცვლილი 1118
ეროვნება ქართველი
მეუღლე 1. მიხეილ VII
2. ნიკიფორე III
შვილები კონსტანტინე დუკა
რელიგია მართლმადიდებლობა

მარიამ დედოფალი, მართა, მარიამ-მართა, აგრეთვე ცნობილია მარიამ ალანელის სახელით[1] (ბერძნ. Μαρία της Αλανίας, Μάρθα, დ. 1050 – გ. 1118[2]) — ბაგრატ IV-ისა და მისი მეორე მეუღლის, ბორენას ასული,[1] მიხეილ VII-ის მეუღლე 1065-1078 წლებში, შემდეგ ნიკიფორე III-ის მეუღლე 1078-1081 წლებში.

ბიოგრაფია[რედაქტირება]

მიხეილ VII დუკა და მარიამ დედოფალი.
ხახულის ხატი
ნიკიფორე III და მარიამ დედოფალი.
1078 წლის ხატი
მარიამ დედოფლის მონეტები
1070 წლის

მარიამი დაიბადა 1050 წელს და უკვე 1056 ის კონსტანტინოპოლში ჩამოვიდა, სადაც უნდა მიეღო მეფის ასულისთვის შესაბამისი აღზრდა-განათლება, რომელიც თეოდორას პატრონაჟით მიმდინარეობდა[1]. ამავე წელს პრინცესა საქართველოში დაბრუნდა, რადგან მისი მურვე, ბიზნატიის იმპერატრიცა გაირდაიცვალა. მარიამის ცხოვრების ეს ფრაგმენტი XI საუკუნის ქართველ მწერალს, გიორგი მცირეს აქვს აღწერილი თავის ნაშრომში „ცხოვრებაჲ და მოქალაქეობაჲ წმიდისა და ნეტარისა მამისა ჩუენისა გიორგი მთაწმინდელისაჲ“:

ხოლო რამეთუ წინაჲსწარმეტყველებისაჲცა მადლი აქვნდა წმიდასა ამას, რომელი – ესე დღესამომდე ვიტარცა ნათელი მზისაჲ ბრწყინავს და ღმრთივმშვენიერად აღსრულებულად იხილვების. რამეთუ ჟამსა მას, ოდეს – იგი თეოდორა დედოფალსა ეპყრა ბერძენთა მეფობაჲ, ითხოვა ბაგრატ აფხაზთა მეფისაგან, რათა მოსცეს ასული მისი მართა და შვილად თვისად აღზარდოს.

ხოლო მეფემან ბაგრატ სიხარულითა დიდითა წარმოგზავნა შვილი მართა კაცთა თანა საკუთართა თვისთა. ხოლო მათ დღეთა შინა განგებითა საღმრთოჲთა თეოდორა დედოფალი აღესრულა. და მასრე ჟამსა მარიამ დედოფალი, დედაჲ ბაგრატ მეფისაჲ, მუნ იყო და წმიდაჲცა ესე მამაჲ ჩვენი მუნვე იყო მიზეზითა რომელთამე საქმეთაჲთა.[3]

1065 წელს მართა ბიზანტიის მომავალ იმპერატორს, მიხეილ VII-ს გაათხოვეს და უკვე 1071 წელს დედოფალი მარიამის სახელად აკურთხეს.[1] 1075 წელს წყვილს მემკვიდრე, კონსტანტინე დუკა შეეძინა. 1078 წელს ნიკიფორე ნიკეას მიადგა, ამით ისარგებლება ეკლესია და ის მმართველად აღიარა. იმავე წელს მიხეილს აიძულეს ბერად აღკვეცილიყო.

1078 წელს ტახტზე ავიდა უკვე მოხუცებული ნიკიფორე III. მან იცოდა, რომ საჭირო იყო მარიამის დედოფლად დატოვება, რათა ხალხი არ აჯანყებულიყო, ამიტომაც იმპერატრიცას ცოლობა სთხოვა. მარიამი დათახმდა, მაგრამ ერთი პირობა წამოუყენა: ტახტის მემკვიდრე კონსტანტინე დუკა უნდა ყოფილიყო. ნიკოფრონე ბრიენოსი წერს ამასთან დაკავშირებით:

სამეფო კვერთხი რომ დაიპყრო ბოტანიატემ, თუმცა ... უკვე ბებერი და ადრე ორჯერ დაქორწინებული იყო, მაინც კიდევ დაქორწინდა დედოფალ მარიამზე...[4]

ნიკიდრონე დათანხმდა, თუმცა პირობა დაარღვია, რის გამოც მარიამი და ალექსი კომნენოსი, რომელსაც მის საყვარლადაც თვლიდნენ, იმპერატორს აჯანყება მოუწყეს. ალექსიმ ნიკოფრონე ტახტი დაატოვებინა და თავი ახალ იმპერატორად აღიარა.

ალექსი კომნენოსმა დავისი ასული ანა კონსტანტინეს მიათხოვა, მაგრამ 1087 წელს ალექსის ვაჟი-მემკვიდრე გაუჩნდა, წყვილი დააშორეს ერთმანეთს, კონსტანტინე გააძევეს სამეფოდან, ხოლო მარიამი მონაზვნად აღკვეცეს,[1] მაგრამ ის განაგრძობდა ბრძოლას და 1094 წელს ალექსის წინააღმდეგ აჯანყებაში მონაწილეობაც მიიღო.[4]

მარიამი ცნობილი იყო თავისი სილამაზითა და განათლებით. ასე თავის ნაშრომებში მას ხშირად თეოფილაქტე ბულგარელი იხსენებს.[5]

ცნობილია, რომ მარიამს ბიზანტიელ ქართველებთან ჰქონდა მჭიდრო კავშირი, კერძოდ კი გრიგოლ ბაკურიანის ძესთან. დედოფალი აქტიურად ეხმარებოდა ათონის ივერთა მონასტერს, განაგრძო დედის მიერ წამოწყებული საქმე და სიონის მთის ქართული კაპატა მონასტრის მშენებლობაში დიდი წვლილი შეიტანა. მართა საქართველოში იყო ჩამოსული რუის-ურბნისის კრების მიმდინარეობის დროს.[4]

ანა კომნენოსი დაუფარავი აღტაცებით წერს მარიამის სილამაზეზე:

.... დედოფლის სილამაზე და მისი მომაჯადოებელი მიმზიდველობა, მისი ზნის სანდომიანობა _ ყველაფერი ეს აღემატება ფერწერას და ხელოვნებას. ... ის იყო ცოცხალი ქანდაკება, რომელიც ხიბლავდა მშვენიერების მოყვარულთ...[4]

წარმომავლობა[რედაქტირება]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
გურგენი
 
 
 
 
 
 
 
ბაგრატ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
გურანდუხტი
 
 
 
 
 
 
 
გიორგი I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მართა დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბაგრატ IV
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
აბუსაჰლ-ამაზასპი[6][7]
 
 
 
 
 
 
 
სენაქერიმ არწრუნი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მარიამ ვასპურაკანელი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მარიამ-მართა
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ურდურე[2]
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბორენა
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

სქოლიო[რედაქტირება]