გერმანული კოლონიები კავკასიაში

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
(გადამისამართდა გვერდიდან კავკასიელი გერმანელები)
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება

კავკასიელი გერმანელები რუსეთის და საბჭოთა კავშირის გერმანული უმცირესობის ნაწილი იყვნენ. გერმანელთა მიგრაცია კავკასიაში მეტწილად მე-19 საუკუნის პირველ ნახევარში მოხდა ეთნიკურ გერმანელთა დასახლებების ჩამოყალიბებით ჩრდილოეთ კავკასიაში, საქართველოსა და აზერბაიჯანში.

ისტორია[რედაქტირება]

XIX საუკუნეში გერმანიაში წარმოშობილი სეპარატისტული მოძრაობა, რომელიც იდევნებოდა მაშინდელ გერმანიაში გამოიწვია გერმანელთა მიგრაცია რუსეთსა და ამერიკაში.

აღნიშნული მიგრაცია განსაკუთრებით თვალშისაცემი იყო ვირტემბერგსა, შვეიცარიასა და ბავარიაში, რადგანაც იქ მოღვაწე რელიგიური სექტის ლიდერები ბენგელი და შტილინგი წინასწარმეტყველებდნენ გერმანიაში ქვეყნის დასასრულს და მოუწოდებდნენ მათ მრევლს წასულიყვნენ თავის გადასარჩენათ კავკასიაში, კერძოდ — არარატის მთაზე.

ადრეული პერიოდი[რედაქტირება]

1816 წელს შტუტგარდში გავლით იმყოფებოდა რუსეთის იმპერატორი ალექსანდრე I, რომლის დროსაც გერმანელმა რელიგიურმა ჯგუფმა თხოვნით მიმართა იმპერატორს რათა ნება დაერთო რომ ჩასახლებულიყვნენ კავკასიაში, რაზედაც მათ თანხმობა მიიღეს, თუმცაღა მან ასევე ჩათვალა აუცილებლად რომ აღნიშნულისათვის აუცილებელი იყო მოემზადებინათ სათანადო ნიადაგი.

რელიგიური დაჯგუფების ნაწილი არ დაელოდა ნიადაგის შემზადებას და 1817 წელს 7000 ადამიანი გამოემართა რუსეთისაკენ. მათ გზად გაიარეს რეგენსბურგი, ვენა, ბელგრადი და ბოლოს ოდესაში გაჩერდნენ, სადაც დაელოდნენ რუსეთის იმპერატორის გადაწყვეტილებას, რომელთანაც მოსკოვში საბოლოო პასუხის მისაღებად მივლინებული იყო მათი ორი წარმომადგენელი კოხი და ფრიკი. პასუხმა დაიგვიანა ხოლო სუსხიანმა შემოდგომამ დაავადებისაგან ჯგუფის თითქმის ნახევარი შეიწირა. აღნიშნულის გამო იმპერატორი იძულებული შეიქმნა პასუხი დაეჩქარებინა და ნება დართო ჩასახლებულიყვნენ საქართველოში.

გენერალ ერმალოვს დაევალა ჯგუფ-ჯგუფად გადაეყვანა გერმანელი რელიგიური ჯგუფის წევრები საქართველოში და დაესახლებინა იქ სადაც ისინი მოისურვებდნენ. რუსეთის იმპერატორის ბრძანების თანახმად სახელმწიფო ხაზინიდან გერმანელი რელიგიური ჯგუფის კოლონიზაციისათვის გამოიყო 100 ათასი მანეთი.

1818 წლისათვის გერმანელმა კოლონისტებმა საქართველოში დააარსეს რვა დასახლება. ესენი იყო:

  • ახალი ტფილისი — თბილისის გარეუბანში (მაშინდელი მიხაილოვსკის ქუჩა)
  • ალექსანდერსდორფი — მტკვრის პირას და თბილისის ჩრდილოეთით 6 ვერსტ მანძილზე.
  • მარიენფელდი — კახეთის მხარეში, სიღნაღის შოსეზე.
  • ელიზაბეთთალი — ახლანდელი ს. ასურეთი
  • კატარინენფელდი — ახლანდელი ქალაქი ბოლნისი. (სახელი დაერქვა ვიურტემბერგის დედოფალი ეკატერინეს პატივსაცემად)
  • ალტ კათერინენფელდი — აზერბაიჯანში 1818 წელს დაარსდა, თუმცა ერთ წელიწადში გაუკაცრიელდა.
  • ანნენფელდი — შამშადილში
  • ელენენდორფი — განჯაში

აღნიშნულმა რელიგიურმა დაჯგუფებამ ამ შვიდი კოლონიიდან რელიგიურ ცენტრად აირჩია ეკატერინენფელდი. იმ დროისათვის აღნიშნული რეგიონი თითქმის დაუსახლებელი იყო. აქა იქ თარეშობდნენ ირანული და თურქული ტომის მომხვდურები, რომელთაგან თავდასაცავადაც ეკატერინენფელდს გალავანი შემოარტყეს. მალევე მოაწყვეს დასახლება, დაამუშავეს მიწა, ააშენეს სამლოცველო. ფრიკი და კოხი აირჩიეს მთავარ რელიგიურ ლიდერებად ხოლო კოლონიაში საზოგადოებრივი ცხოვრებისათვის სპეციალური უხუცესები - შულცები. ცხოვრება მშვიდად მიდიოდა სანამ არ გარდაიცვალა ფრიკი. მალევე კოხს უთანხმოება მოუვიდა შულცებთან, რის გამოც მან დატოვა იქაურობა და გადავიდა საცხოვრებლად სარეპტში. მალე კოლონიაში უთანხმოებამ იმატა რის გამოც გენერალ ვილიამინოვის მიმართვით მთავრობამ სიმშვიდის შესანარჩუნებლად და სიტუაციის გასაკონტროლებლად კოლონიას დაუნიშნა ევანგელისტი პასტორი განი. ამან კიდევ უფრო გაამწვავა ვითარება რადგანაც მათ არ სურდათ გარეშე ადამიანის დასმა ლიდერათ მათ კოლონიაში. ვითარება დასტაბილურდა მას შემდეგ რაც საეჭვო ვითარებაში უდროოდ გარდაიცვალა განი.

ამ პერიოდში კოლონია იზრდებოდა და ვითარდებოდა. მოყავდათ ყურძენი, წურავდნენ ღვინოს. მაგრამ მალე 1826 წლის 26 აგვისტოს სპარსეთის ომის დროს მათ თავს დაესხათ 1000-მდე შეიაღებული პირი. მისიონერი ზალტეტის მოყოლით აღნიშნული შემოსევების დროს მოიკლა 70 კოლონისტი, 140 ტყვედ აიყვანეს, ხოლო 240 დარჩა სახლკარის გარეშე. შემოსევის დროს კოლონია მიწასთან გასწორდა. დათრგუნული მოსახლეობა ბედის ანაბარა დარჩა, რომელთა ნაწილი ლუთერანობის მიმდევარი გახდა. აღნიშნულმა კვლავ წარმოშვა კოლონიაში უთანხმოება და მალე თბილისში გენერალ გუბერნატორის თავჯდომარეობით დაარსდა კომიტეტი სპეციალურად კოლონიების სამართავად. გადაწყდა რომ კოლონიაში დანიშნულიყო პასტორად ყოფილი მისიონერი ზალტეტი, ხოლო კომიტეტის დადგენილებით მომავალში შიდა უტანხმოების დასარეგულირებლად შეიქმნა კოლონისტური სინოდი. ზალტეტი გარდაიცვალა 1830 წელს. კომიტეტის დადგენილებით იქ რამოდენიმე პასტორი დაინიშნა რომლებმაც ვერ შესძლეს სიტუაციის გამართვა, რის გამოც კვლავ წარმოიშვა უთანხმოება.

კოლონია ნელ ნელა მოძლიერდა და მათ თვიანთი წევრებიდან აირჩიეს სამი სასულიერო ლიდერი: მოხუცი კაცი კაუტერი (მამა ღმერთი), ახალგაზრდა მამაკაცი გრილენბორგერი (ძე ღმერთი) და მოხუცი ქალი ლეიბელე (სულიწმინდა). აღნიშნული რელიგიური დაჯგუფება ეკლესიას უწმინდურთა თავშესაყრელს უწოდებდა, არ აღიარებდა ნათლობას, ქორწინებას და ზიარებას.

1836 წელს როდესაც გერმანული კოლონიები უკანასკნელი ჟამის განსაკუტრებულ მოლოდინში იყვნენ. 1843 წელს კი მათ საზოგადოებაში სულიერი წინამძღვარი ქალის შპონის მიერ ემცნო მათი წმინდა მიწაზე გადასვლის აუცილებლობის შესახებ. შპონი რომელიც დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა დაარწმუნა ყველა კოლონია, რომ შეგროვებულიყვნენ ეკატერინოფელდში საიდანაც დაიძვრებოდნენ იერუსალიმისაკენ. როგორც შემდგომი დაკითხვებიდან გაირკვა აღნიშნულ გადაადგილების მთავარი მიზეზი იყო 1824 წელს კომიტეტის მიერ მიღებული წესდება რომეიც უკიდურესად ურთულებდა ისედაც რთულ პირობებში მცხოვრებ რელიგიურ მიმდევრებს ცხოვრებას.

1841 წელს ძალაში შევიდა საერთო ლუთერანული წესდება, რომელიც მიესადაგებოდა კოლონისტების მოთხოვნებს. მიუხედავად მაშინდელი მთავრობის არაერთი მცდელობისა ჯგუფს გადაწყვეტილი ჰქონდა გადასულიყო იერუსალიმში. თბილისში გაიგეს რა ჯგუფის სურვილის შესახებ დაიბარეს მათი ლიდერი შპონი მთავარმართებელთან თუმცა არანაირმა შეგონებამ არ გაჭრა. მთავრობის წარმომადგენლებმა აუხსნეს მათ რომ თუ მაინც წავიდოდნენ მათი ქმედება აღქმული იქნებოდა ბუნტად, რომელის ჩასახშობად გატარდებოდა შესაბამისი ზომები. გერმანული კოლონიის რელიგიურმა დაჯგუფებამ თავისი საბოლოო უარი მტავარმართებელს გადასცა და დაიწყო კოლონიის დატოვება. აღნიშნულთან დაკავშირებით ეკატერინეფელდში გაგზავნილი იქნა კაზაკთა რაზმი პოლკოვნიკ კოცებუს მეთაურობით. რაზმი ჯერ ქვეშში განლაგდა ხოლო კოლონიის წარმომადგენლებთან წარუმატებელი მოლაპარაკების შემდეგ რაზმი ეკატერინონფელდის გამოსასვლელთან განლაგდა.

ორი დღის თათბირის შემდეგ ჯგუფმა გადაწყვიტა დაეტოვათ კოლონია. პირველი მოდიოდა მოხუცი შპონი, მის უკან კი ათი ლიდერი შემდეგ კი მოყვებოდა მთელი კოლონია. კოცებუ კაზაკების რაზმით წინ გადაეღობა მათ და გზა დაუბოკა, ხოლო მორწმუნე მიმდევრები თავჩახრილი, გულზე ხელებგადაჯვარედინებულები და ჩუმი ლოცვით გამოემართნენ. ყველა, ლუთერანიც და თათარიც გაფაციცებით ელოდებოდნენ მოვლენების განვითარებას. რაზმთან მიახლოვებულ მორწმუნეთა გუნდს კოცებუმ შეძახილით სდექ მოსთხოვა გაჩერებულიყვნენ. გუნდი მას მაინც არ დაემორჩილა, მაშინ გადაწყდა დაეპატიმრებინათ ბუნტის ლიდერი მოხუცი შპონი და ის ათი ლიდერი ვინც შპონს უკან მოყვებოდა. რაზმმა კოლონია დაშალა და გამოგზავნეს თბილისში მათი სხვა კოლონიებში გადასანაწილებლად.

მოგვიანებით გერმანელ კოლონისტთა ჯგუფიდან შეირჩა ორი დეპუტატი, რომლებიც გაიგზავნა იერუსალიმსა და კონსტანტინოპოლში მათთვის შაძლო საცხოვრებელი ადგილის შესარჩევად. 1843 წლის ბოლოს ისინი დაბრუნდნენ არამანუგეშებელი ინფორმაციით რითაც საბოლოოდ გადაწყდა მათი კოლონიის არ დატოვების საკითხი. დროთა განმავლობაში რელიგიური ჯგუფის წევრებმა ლუთერანობა მიიღეს და დაწყნარდნენ. დაწყნარებული ეკატერინოფელდის კოლონია სულ უფრო ძლიერდებოდა და ძლიერდებოდა, აშენდა ახალი შენობები, გაიზარდა მეურნეობა.

1816-18 წლებში შვაბიის სეპარატისტები სამხრეთ საქართველოში გადასახლდნენ. დაახლოებით 500 ოჯახმა 8 კოლონია დააარსა 1818 წელს თბილისთან ახლოს, რუსეთის იმპერიის მთავრობის შემწეობით. უდიდესი დასახლება იყო კატარინენფელდი, რომელშიც 95 ოჯახი ცხოვრობდა. სახელი ვიურტემბერგის დედოფალი ეკატერინეს პატივსაცემად შეირჩა, რომელიც რუსეთის მეფე ალექსანდრე I-ის და იყო. ქალაქს ხუთი საფეხბურთო გუნდი ჰყავდა, გერმანული გაზეთი, დაწყებითი სკოლა, ლუთერანული ეკლესია მგალობელთა გუნდით, მონადირეთა კლუბი, თეატრალური დასი და ქალაქის პარკი ჰქონდა. ამ პატარა დაბებს მოკირწყლული ქუჩები ჰქონდა, რაც საკმაოდ იშვიათი იყო იმ დროს ამ ტიპის დასახლებებისთვის და მეზობელ სოფლებში ბევრ ჭორსა თუ მითქმა-მოთქმას იწვევდა.

პირველი გერმანული კოლონია ალტ კათერინენფელდი აზერბაიჯანში 1818 წელს დაარსდა, თუმცა ერთ წელიწადში გაუკაცრიელდა. მცირე ხანში ქალაქი ანენფელდი დაარსდა შამქორის მეორე მხარეს. ჰელენენდორფი, ამჟამად ხანლარი, 1819 წელს დაფუძნდა. შვაბიელები განაგრძობდნენ ჩამოსვლას ჩრდილოეთ კავკასიისა და თბილისის გავლით აზერბაიჯანში. 1888-1914 წლებში ექვსი ახალი გერმანული დასახლება შეიქმნა სახელებით გრიუნფელდი, აიხენფელდი და ტრაუბენფელდი. ისინი ნაყოფიერ გავაკებებზე სახლდებოდნენ და ძირითადად ფერმერობასა და მეხილეობას მისდევდნენ.

1917 წელს სამხრეთ კავკასიის დამოუკიდებელი რესპუბლიკის შექმნის შემდეგ გერმანელი კოლონისტები შეიკრიბნენ ტრანსკავკასიური გერმანული ნაციონალური საბჭოს (Transkaukasischen Deutschen Nationalrat) შესაქმნელად, რომლის შტაბ-ბინა თბილისში იყო. საბჭო უშვებდა გერმანულენოვან გაზეთს "კავკაზიშე პოსტ" (Kaukasische Post). 1921 წელს საბჭოთა კავშირის მიერ საქართველოსა და აზერბაიჯანის ოკუპირების შემდეგ კათარინენფელდს ლუქსემბურგი დაერქვა (1944 წელს ბოლნისი გახდა). ელიზაბეთთალი ასურეთი გახდა და ჰელენენდორფი კი ხანლარი, ალექსანდერდორფი თბილისს შეუერთდა.

1930-იან წლებში გერმანელ კოლონისტებს კავკასიაში სდევნიან და პოლიტიკურად ავიწროებენ. 1935 წელს 600 გერმანელი აზერბაიჯანიდან კარელიაში გადაასახლეს. საქართველოს ლუქსემბურგში 352 მცხოვრები დააპატიმრეს, გადაასახლეს ან მოკლეს. 1941 წელს ყველა კავკასიელი გერმანელი, რომელიც ადგილობრივზე არ იყო დაქორწინებული, სტალინმა ყაზახეთში ან ციმბირში გადაასახლა ოპერაცია ბარბაროსას პერიოდში.

კავკასიელ გერმანელთა ძალიან მცირე ნაწილი დაბრუნდა კავკასიაში ომის დასრულების შემდეგ. 2002 წლისთვის გერმანული წარმოშობის დაახლოებით 30-მდე ხანშიშესული ქალი ცხოვრობდა ბოლნისში. სტალინის დროს გასწორებული ქალაქის გერმანულ სასაფლაოს ადგილას ამჟამად მემორიალი დგას გერმანელ კოლონისტთა სახსოვრად.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე: