იეზიდები

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
იეზიდები
Êzidî
CAEIPDS0.jpg
იეზიდები სინჯარში, ერაყი (1920-იანები)
საერთო მოსახლეობა

500,000–700,000[1][2][3]

რეგიონები მნიშვნელოვანი მოსახლეობით
ერაყის დროშა ერაყი 300,000 - 650,000 [2][4][5]
გერმანიის დროშა გერმანია 40,000–60,000 [1][6]
სომხეთის დროშა სომხეთი 40,000 [7]
რუსეთის დროშა რუსეთი 31,273 [8]
საქართველოს დროშა საქართველო 18,329 [9]
სირიის დროშა სირია 12,000–15,000 [1][10]
თურქეთის დროშა თურქეთი 11,900
შვედეთის დროშა შვედეთი 4,000 [6]
ენები
ქურთული ენა: ძირითადად კურმანჯი დიალექტი
რელიგიები
იეზიდიზმი

იეზიდები (ეზიდები; ქურთ. Êzidî, Êzîdî, არამ. ܓ̰ܠܟܝܐ, არაბ. يزيدي‎‎) — ეთნიკური ქურთების მცირერიცხოვანი რელიგიური განშტოება, რომლის მიმდევრები ძირითადად ჩრდილოეთ ერაყსა და თურქეთში ცხოვრობენ, შედარებით მცირერიცხოვანი თემები სომხეთში, საქართველოში, აგრეთვე ირანში, სირიასა და უკრაინაში. იეზიდთა დიდი ნაწილი ემიგრაციაშია ევროპისა და ჩრდილოეთ ამერიკის ქვეყნებში. მათი საერთო რაოდენობა სავარაუდოდ 1 მილიონია. ისინი მეტყველებენ ქურთული ენის ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ დიალექტზე — კურმანჯიზე.

იეზიდიზმი სინკრეტული მონოთეისტური რელიგიაა, ენათესავება ზოროასტრიზმს, იუდაიზმის, ქრისტიანობისა და ისლამის ელემენტებით. იეზიდიზმის ფუძემდებლად ითვლება შეიხი ადი (XII ს.), რომელსაც იეზიდები თავიანთ წინასწარმეტყველად მიიჩნევენ.

იეზიდები ერთ ღმერთს აღიარებენ და თაყვანს სცემენ მთავარანგელოზ მალაქ-ტაუსს, რომელიც ფარშევანგის სახით ყავთ წარმოდგენილი; თაყვანს სცემდნენ აგრეთვე შამსს[11], რომელიც მზის ღვთაებაა იეზიდთა მითოლოგიაში. განსაკუთრებით პატივს სცემენ აღმოსავლეთ მხარეს, ანუ მზის ამომავალ მხარეს. საზოგადოება იყოფა საერო (მიურიდები) და სასულიერო (თარიყები, რუჰანი) კასტებად. სასულიერო კასტაში, თავის მხრივ, განასხვავებენ მაღალ (ემირი, შეიხი, ფირი) და დაბალ (ყავალი) წოდებებს. ცნობები იეზიდების საზოგადოებრივი წყობის და რელიგიის შესახებ გადმოცემულია რელიგიურ წიგნებში: „გამოცხადების წიგნი“ (აღსარების წიგნი), „შავი წიგნი“, რომელიც საიდუმლო შრიფტითაა დაწერილი. იეზიდების ერთადერთი საკულტო ნაგებობაა შეიხ ადის ტაძარი (ლალეში (ერაყი), სადაც მათი წინასწარმეტყველის საფლავია ).

ეტიმოლოგია

სიტყვა „იეზიდის“ წარმოშობის რამდენიმე ვერსია არსებობს:

  1. სიტყვას „იეზდ“ ზოროასტრული ფუძეები აქვს (მნიშვნელობა?).[საჭიროებს წყაროს მითითებას]
  2. ქურთული სიტყვა „იეზდან“ ნიშნავს „ღმერთის“.[საჭიროებს წყაროს მითითებას]
  3. „იეზდენ“ — ქალაქი ადიბენაში.[საჭიროებს წყაროს მითითებას]
  4. „ეზიდე სორა“ – ნიშნავს "წითელი სისხლი", ეს ტერმინი ხშირად გამოიყენება იეზიდური მითოლოგიის უმთავრეს გმირ სტლან-ეზიდთან მიმართებაში.[საჭიროებს წყაროს მითითებას]

ისტორია

იეზიდები მრავალი საუკუნეა ცხოვრობენ ერაყის ტერიტორიაზე. იეზიდების დევნა დაიწყო მე-8 საუკუნეში, ამ დროს იეზიდების დიდი ნაწილი გადასახლდა პაკისტანში, ინდოეთსა და ტაჯიკეთში. მე-12 საუკუნეში გატარებული ზეწოლის შედეგად იეზიდების დიდმა ნაწილმა მაჰმადიანობა მიიღო, ხოლო უკვე 1812 წლისთვის იეზდთა რაოდენობა შემცირდა 1 მილიონამდე, ხოლო ქურთ-მაჰმადიანთა რიცხვი გაორმაგდა.

დემოგრაფია

იეზიდების დროშა

ერაყი

კომპაქტურად იეზიდები ცხოვრობენ მოსულის გუბერნიის, დახუკის რაიონის სინჯარში. სწორედ იქ არა ერთი საუკუნე დგას იეზდების წმინდა ტაძარი — ლალეში. ერაყის იეზიდთა კავშირი აცხადებს რომ მათი რიცხვი ერაყში 500 000 აჭარბებს, ხოლო ერაყის არასამთავრობოების მონაცემებით ერაყში 300 ათასზე ნაკლები იეზიდი ცხოვრობს.

სომხეთი

იზიდების მიგრაცია სომხეთში დაკავშირებული იყო პირველ მსოფლიო ომთან. ისინი რუსეთის იმპერიას უჭერდნენ მხარს და მასთან თანამშრომლობდნენ. ამ დროს იეზიდები ჯანგირ აღას და უსვ ბეგს მიჰყავდა. იეზიდების რაოდენობა სომხეთში 67 000 ადამიანია.

რუსეთი

იეზდური დიასპორა რუსეთში არც ისე დიდია. იეზიდური ორგანიზაციები ოფიციალურად დარეგისტრირებულია ეკატერინბურგში, ირკუტსკში, ნოვგოროდში, სამარის ოლქში, სურგუტში, ტულასა და იაროსლავში. 2002 წლის საყოველთაო აღწერის მონაცემებით, იეზიდების რაოდენობა რუსეთის ფედერაციაში 31 300 კაცამდეა[12].

საქართველო

ჩობან-აღა

პირველი ცნობა საქართველოში იეზიდების ყოფნაზე 1873 წლის ივლისით თარიღდება. ისინი დევნილებად ჩაბარდნენ რუსეთის იმპერიას და ქურთ-მაჰამადიანებთან ერთად აბასთუმნის რაიონში ცხოვრობდნენ[13]. მე-20 საუკუნის დასაწყისში დაიწყო იეზიდთა მასიური გადასახლება სომხეთიდან და ოსმალეთის იმპერიიდან.

იეზიდების პირველი დაკავშირება საქართველოსთან მოხდა 1770 წლის 13 აგვისტოს, როდესაც ასურელმა ეპისკოპოსმა ისაიამ და იეზიდების მეთაურმა ჩობან-აღამ მისწერეს მეფე ერეკლე II თხოვნით, შეაფარებინათ თავი საქართველოში და გაეძლიერებინათ ძალა ოსმალეთთან ბრძოლაში.

ჩობან-აღას წერილი ერეკლე მეფეს, 13 აგვისტო , 1770.

ვიკიციტატა
„მოწყალემ ბედნიერისა ხელმწიფის ჭირი და სატკივარი მოსცესმათ მტვერს ჩობან-აღასაბაღლულს, იეზიდის ჯამათს. ახლა ამას მოვახსენებთ ჩვენს მწყალობელს ხემწიფეს, რომ აისორის ეპისკოპოსი ესაის ხელით რაყამი გებოძა და უსტარი გებძანათ. ემ ვართაპეტი მოვიდა ჩვენთან. თქვენი ბედნიერი წიგნი და ბეჭდია…“
(АВПР, ф, Сн. России с Грузией, 1769—1776 гг., оп. 110/2, д. 12, л. 126, Подлинник)

ერეკლე მეფის პასუხი, 26 სექტემბერი, 1770.

ვიკიციტატა
„ეს ჩობან ოღლი რომელიც არის გვარად იეზიდი, ეს არც არის ქრისტიანი და არც მაჰმადიანი. მიმდეგი უფრო ქრისტიანებისა და წინააღმდეგი მაჰმადიანებისა. ამასაც სურს ჩვენი შემოერთება, რომელიც ესენი დიდად შეჭირვებული არიან მაჰმადიანთაგან. ეს წიგნი მოგვივიდა სეკტემბრის კვ 26, წელსა ჩღო 1770. ირაკლი…“
(АВПР, ф, Сн. России с Грузией, 1769—1776 гг., оп. 110/2, д. 12, л. 127, Подлинник)

ერეკლე II–ისა და ჩობან–აღას ამ წერილებმა ნაყოფი მოიტანა. 1772 წელს ყარსისა და ვანის ვილაიეთებიდან კახეთში გადმოსახლდა ასურელთა 78 და იეზიდთა 201 ოჯახი, რომლებმაც შემდგომში ქართული გვარები და ქრისტიანობა მიიღეს .

XIX ს-ის ქართული პრესის პირველი ცნობები იეზიდებზე:

ვიკიციტატა
„Иезиды и вероисповедание их, несмотря на то, что повсюду были преследуемы и всеми ненавистны доныне сохранились неприкосновенными по причине своей неустрашимости и врожденного мужества, с воих смертельных врагов…Последние езиды подвергались еще ужаснейшей участи, потому что должны были отказаться от своей веры...“
(Газета «Кавказ» 1848 г № 9, Тифлисъ)
ვიკიციტატა
„Есть основание думать, что Ванские Иезиды относятся к нам даже с большей симпатиею и искренностию, чем армяне и несторианцы…“
(Разведка стран. Издание Штаба Кавказского военного округа. Секретно. Тифлисъ. Сентябрь 1912 г Стр 1-8.)

იეზიდური დიასპორა 1990-იან წლებამდე 30 000 კ. მეტს შეადგენდა, 2002 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის მონაცემებით კი საერთო რაოდენობამ საქართველოში 48 000 კ. შეადგინა.[14]

რელიგია

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : იეზიდიზმი.

იეზიდიზმი ერთ-ერთ ყველაზე სინკრეტულ რელიგიად მიიჩნევა, ამის გამო მის წარმოშობა საკმაოდ ბუნდოვანია. არსებობს ორი მეტ-ნაკლებად გავრცელებული მოსაზრება:

  1. იეზიდიზმს აქვს პრე-ისლამური წარმოშობა, რომლის რეფორმირებაც მოახდინა შეიხ ადიმ.
  2. იეზიდიზმი წარმოიშვა შეიხ ადის სუფიურ სწავლებათა საფუძველზე, პრე-ისლამური სარწმუნოების და ქრისტიანობის გნოსტიკური სწავლებათა შერწყმით.

თავად იეზიდებში პირველი მოსაზრებაა გავრცელებული, თუმცა არსებობს მესამე მოსაზრებაც, რომელსაც იეზიდების ნაწილი ემხრობა. ამ ვერსიით, იეზიდიზმი ზოროასტრიზმიდან იღებს სათავეს, თუმცა მათი ფუნდამეტური სწავლებანი ზოგ შემთხვევაში თანხდვება, ზოგში კი ურთიერთგამომრიცხავია. მიუხედავად წარმოშობის ბუნდოვანებისა, უდაოა რომ იეზიდიზმი ერთ-ერთი ძველი რელიგიაა მსოფლიოში, რომელმაც დღემდე არ შეწყვიტა არსებობა.

მუსულმანებისა და ნესტორიანელების შეცდომით, იეზიდი ხალხი შევიდა ახლო აღმოსავლეთის ისტორიაში, როგორც ეშმაკის თაყვანისცემელი ხალხი. დღესაც ბევრი შეცდომით, იეზიდიზმს კერპთთაყვანიმცემლობად (მზისთაყვანისმცემლობად) და ზოროასტიზმად აღიქვავს. იეზიდიზმი მონოთეისტური რელიგია და ერთ ღმერთს აღიარებს. მთავარი აგელოზი მალაქ-ტაუსია (მეფე-ფარშავანგი, ან ანგელოზი-ფარშავანგი).

იეზიდთა ტაძარი, ლალეში, ერაყი, 2005 წ.
ანგელოზები და წმინდანები
  • მალაქ ტაუსი
  • შეიხ ადი (შიხადი)
  • ჰავთ მერე დივანე
  • ხათუნა ფარხა
  • მამე შვანი
  • გავანე ზარზანი
  • ხოდანე მალე
  • შამსი
  • კაჭა კაზი

იეზიდიზმის წმინდა წიგნებია: ქტება ჯალვა (აღსარების წიგნი) და მასხაფე რაშ (შავი წიგნი). აგრეთვე იეზიდებს თავისი წმინდა ტაძარი ლალეში აქვთ, რომელიც მდებარეობს ერაყის ჩრდილოეთ ნაწილში, დაჰუკის რაიონში, სოფელ სინჯარში.

დღესასწაულები და მარხვები

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : ჩარშამა სორ.

იეზიდებს არც ისე ბევრი მარხვა და დღესასწაული შემორჩათ. მათი უმეტესობა ან მიუღებელია, ან ისლამური ზეწოლის გამო გაქრა.

კლოჭი — იეზიდების ოჯახში, ყოველი წლის მარტის მესამე ოთხშაბათს დიასახლისი აცხობს პასკის მსგავს ნამცხვარს, სადაც მონეტას ან მძივს ათავსებს. შემდეგ დილას ოჯახის ყველა წევრი იკრიბება და ოჯახში ყველაზე უფროსი მამკაცი იძახის «ხატე ჯოტ» (Xetê-Cot) და ნახევდარ ჭრის კლოჭს. შემდეგ ერთ მხარეს ექვს ნაწილად ჭრის და ანგელოზებს უძღვინ წილებს, მეორე ნაწილს ჭრიან ოჯახის წევრების რაოდენობის მიხედვით, ის ვისაც შეხვდა მონეტა ან მძივი ბედნიერი იქნება იმ წელს.

როჟე ეზიდ არის სამდღიანი მარხვა, რომელსაც დეკემბერში იცავენ. მარხვა ეძღვნება ერთიან ღმერთს, რომელსაც იეზიდები სლტან ეზიდს ეძახიან. ამ დღეებში სახლში არ უნდა იყოს იეზიდიზმით აკრძალური საკვები: ღორის ხორცი, კომბოსტო, თევზი, ქათმის ხორცი (მამლის ხორცი შეიძლება).

ხდრ ნაბი-ხდრ აილას — ეს არის სამდღიანი მარხვა. ამ მარხვის დროს, იეზიდი ახალგაზრდები მკითხაობენ, თუ ვინ გაბედნიერდება მომდევნო წელს. მარხვა ეძღვნება იეზიდურ წმინდანს ხდრ ნაბის.

მარზალი არის დღე, როდესაც მთელი იეზდიხანა მიდის სასაფლოზე საკუთარი მიცვალებულებისთვის პატივის მისაგებად. მარზალის დღე ინიშნება შეიხების და ფირების შეკრების დროს, ან, როგორც წესი, უნდა ჩატარდეს ივნისის მე-3 ხუთშაბათს[15] .

კულტურა

იეზდიხანა

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : იეზდიხანა.

იეზდიხანა (სრულიად იეზიდები) იყოფება სამ კასტად: შეიხები, ფირები და მრიდები. თითოეული კასტა იყოფა მრავალ ტომებად. თითოეულ კასტას თავისი მოვალეობა აქვს. ამ კასტებს შორის აუცილებელია თანამშრომლობა, მაგრამ მათ ერთმანეთზე დანიშვნის უფლება არ აქვთ.

შეიხები ფირები მრიდები
შეიხები არიან პირველი რანგის სასულიერო პირები.
ისინი ფირებთან ერთად იცავენ რელიგიურ ტრადიციებს
და ლოცვებს კითხულობენ.
მათი რაოდენობა ფირებთან ერთად საქართველოში 5 ათასს აღწევს
  • ადანი
  • ყათანი
  • შამსანი
ფირებიც მეორე რანგის სასულიერო პირები არიან.
ისინი შეიხებთან ერთად
იცავენ რელიგიურ ტრადიციებს და ლოცვებს კითხულობენ.
  • ასნამანი
  • ისებია
  • ომარხალი
  • მამეშვანი და ა.შ.
მრიდები არ არიან სასულიერო პირები,
სწორედ აქედან იღებს ფუძეს სიტყვა «მრიდ»
რაც ძველ კურმანჯულად მოწაფეს ნიშნავს.
მრიდები უმეტესობას შეადგენენ.
ყველა მრიდს ჰყავს თავისი შეიხი და ფირი.
მრიდხანეს ასეული ტომი შეადგენს.
მათგან ყველაზე მეტნი არიან:
  • სიპკი
  • ბალი
  • მანდკი
  • მაჰამდი და ა. შ.

ნაციონალური ტანსაცმელი

იეზიდი ქალი

ქალის ნაციონალური ტანსაცმელი ძალიან მრავალფეროვანია. ის შედგება მრავალი კაბისა და მონეტისგან. ტანზე ქალს აცვია ფრაკივით კაბა, ანუ ამ კაბას წინ ქვედა ნაწილი არ აქვს. ქვევიდან წინ ქალი კაბას იცვებს რომელიც ნახევრად არის დაყოფილი, ანუ რამდენიმე კაბით ქალი იფარებდა. იეზიდური ტანსაცმლის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ატრიბუტი თავსაბურავი ქოფია[16]. ეს არის ხის ცილინდრი, რომელიც არის გახვეული უბრალო მატერიაში და მოწყობილი ათასობით მონეტებითა და მძივებით. ამ ქოფიზე ქალი იფარებს ქტანს — შარს რომელიც თეთრი ფერიასაა[17] და სხვადასხვა წესით არის მოქსოვილი.

მამაკაცის ტანსაცმელი შედგება შარვლისგან, რომელიც ძალიან განიარია; პერანგისგან, რომელიც აუცილებლად უნდა იყოს ღია ფერის და ჟილეტისგან, რომელიც შეკერილია ირმის ან ძროხის ტყავისგანაა.

საქორწინო რიტუალები

გარიგება

საქორწინო გარიგე იეზიდებში დღემდე მიღებულია ტრადიციაა, რომელიც როგორც წესი ქალიშვილის ოჯახში ხდება. თავდაპირველად, ვაჟის მხიდან სტუმრობენ მთხოვნელები, ძირითადად უფროსი თაობის წარმომადგენლები 3-4 კაცი (მამაკაცებიც და ქალებიც). დათვალიერების შემდეგ, ქალიშვილის მოწონების შემთხვევაში, სტუმრები მასპინძლებს უთანხმდებიან სასიძოს საცოლესთან და მის მშობლებთან გაცნობის თარიღზე. გაცნობის შემდეგ, თუ სასიძო თანახმაა შეირთოს ქალი, ვაჟის მშობლები ხელს სთხოვენ ქალის მშობლებს. წესისამებრ, საპატარძლოს მშობლები ცოტა დროს ითხოვენ, ოჯახში მოსათათბირებლად, სინამდვილეში კი გადამწყვეტი სიტყვა საპატარძლოზეა. ქალიშვილის მხრიდან დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სასიძოს მხარე, საპატარძლოს უკეთებს თითზე ბეჭედს, ე.წ. „ბელგას“ (Gostîlkê Serbend) და იწყება მზადება ნიშნობისთვის;

ნიშნობაც საპატარძლოს ოჯახში ხდება, სადღესასწაულო სუფრისა და მუსიკის თანხლებით, რომელსაც სასიძოს მშობლების გარდა, უახლოესი ნათესავებიც ესწრებიან. სასიძოს მხარე საჩუქრებს გადასცემს საპატარძლოს ოჯახის წევრებს - დედას, მამას, ბებიას, პაპას და ა.შ. რის შემდეგაც, სტუმრების თანდასწრებით აცხადებენ ქალ-ვაჟის ნიშნობას. ადათის მიხედვით, ამ დროს ქალიშვილს უკეთებენ ე.წ. „შარა ბუკეს“, ე.ი. საპატარძლოს თავსაფარს, რომელიც მოხატულია თეთრი, წითელი და ყვითელი ფერების (ყვავილებით), რაც იეზიდიზმის სიმბოლოა. საპატარძლოს უკეთებენ მთავარ - ნიშნობის ბეჭედს (Gostîlkê Nişanî), რომელიც ქალიშვილის ოფიციალური დანიშვნის მაუწყებელია. წინათ სულ ერთი იყო, რომელ ხელზე ატარებდნენ ნიშნობის ბეჭედს, ან რომელ თითზე, მაგრამ ყველაზე ხშირად ეს იყო შუა თითი ან არათითი. ასევე - მესამე ბეჭედსაც, იმის აღსანიშნავად, რომ სასიძოს უფლება აქვს ესტუმროს თავის საცოლეს (Gostîlkê riya wekirnê). მესამე ბეჭედი შეიძლება საჩუქრად მიართვან საპატარძლოს მოგვიანებითაც, ერთი კვირის ან ერთი თვის შემდეგ, თუმცა როგორც წესი ჩუქნიან ნიშნობის დღეს. ბეჭდის ნაცვლად შესაძლებელია ოქროს სამაჯურის, ძეწკვის, კულონის ან ოქროს საათის ჩუქება და ა.შ.

ცერემონიის შემდეგ, ქალიშვილის მშობლები აწარმოებენ მოლაპარაკებას სასიძოს მშობლებთან გამოსასყიდის (Qalim) და ე.წ. „სე ხალატე ბუკეს“ (სამი რამ პატარძლისთვის) შესახებ. დღეს იეზიდთა უმრავლესობაში გამოსასყიდის (Qalim) წესი აღარ მოქმედებს, რაც არ შეიძლება ითქვას „ხალატე ბუკე“-ზე. ეს კი გულისხმობს, რომ ქორწილამდე სასიძო ვალდებულია მიართვას ის, რაც მოითხოვეს პატარძლის ნათესავებმა. ძირითადად ესენია: მშობლისთვის ქურქი, ან ტყავის ქურთუკი საპატარძლოს ძმისთვის ან დისთვის, საქორწილო კაბა პატარძლისთვის და ა.შ.

ქორწილილამდე ქალიშვილი ჯერ კიდევ მშობლების სახლშია, სასიძოს მშობლები ნათესავებთან ერთად სტუმრობენ საპატარძლოს (Sertêdan) საჩუქრებით ყველა ქურთულ და საოჯახო დღესასწაულზე, როგორიცაა „როჯიე ხერდენაბი“ და „როჯიე ეზინადე“ (Şîv Paşîvê bûke), ასევე იეზიდთა ახალი წლის დროს მარტში (Kloç’a serê salê), კიდევ საერო დღესასწაულების დროს: ახალ წელს, 8 მარტს, საპატარძლოს დაბადების დღეს და ა.შ. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ იეზიდებს ეკრძალებათ ქორწილის გადახდა აპრილში, რადგან აპრილი ითვლება წლის პირველ თვედ (სხვანაირად უწოდებენ „ბუკე სალე“-ს, ქართ. „წლის საპატარძლო“).

გარდა ზრდასრულთა გარიგებით ქორწინებისა, იეზიდებში დღემდე მოქმედებს ბავშვების აკვნად ყოფნისას ნიშნობის ადათი - „ბეშკეტმა“[18]. მცირეწლოვანმა ბავშვებმა იციან, თუ ვინ არის მათი საბედო. მოზრდილ ასაკს მიღწეულები კი ქორწინდებიან.

ქორწილი

ქორწილი, როგორც წესი სასიძოს სახლში იმართება. დილიდანვე იკრიბებიან ყველა ახლო ნათესავი, მეზობლები და ოჯახის ახლობლები. შუადღისას სიძის ოჯახის უახლოესი ნათესავები მიემართებიან საპატარძლოსთან მუსიკის თანხლებით, სადაც სტუმრებისათვის პირდაპირ ქუჩაში გაშლილია სუფრა. მამაკაცები გაწყობილ სუფრაზეადღეგრძელებენ მომავალ დღესასწაულს. ქალები კი ცეკვით დიდ მრგვალ ლანგარზე (Sinî) მიართმევენ საპატარძლოს საჩუქრებს (მათი რივხვი ხუთზე ნაკლები არ უნდა იყოს). ლანგრები შეფუთულია გამჭვირვალე ფოლგაში, სხვადასხვა ფერის ბაბთებით. ლანგრები ქორწილისთვის აუცილებლობას წარმოადგენს. საჩუქრებ შორისაა შამპანიური, ძვირფასი ღვინოები, სხვადასხვა სახეობის ხილი, ტკბილეული, ტკბილღვეზელა და რაც ყველაზე მთავარია, საქორწილო კაბა. საპატარძლოს ნათესავები ვალდებულნი არიან მიიღონ ეს საჩუქრები. საპატარძლოს სახლში შესვლამდე, სასიძოს და საპატარძლოს სტუმრები ერთად ასრულებენ ტრადიციულ, იეზიდების საყვარელ ცეკვას „გოვანდ“-ს (Gowend).

იეზიდი გოგოების ცეკვა „შეხანი“, ქორწილში თბილისში.

ცეკვის შემდეგ ყველა სტუმარს პატარძლისთვის მორთმეულ საჩუქრებს უჩვენებენ სახლში. საჩუქრების მიღების და სამადლობელო სიტყვების წარმოთქმის შემდეგ, პატარძლის ნათესავები უძღვნიან საჩუქრებს მომავალ სიძეს, უმეტეს შემთხვევებში ეს არის ქორწინების ბეჭედი, რომელსაც პატარძალი თითზე უკეთებს სასიძოს. წინათ სასიძოს სხვა საჩუქრებს სჩუქნიდნენ როგორიც იყო მარგალიტი, ძვირფასი პიჯაკი შარვლით. მშობლები სტუმრებს უჩვენებენ საპატარძლოს მზითებს (Cêhêz), რომელიც პატარძლის მოსვლამდე გადააქვთ სასიძოს სახლში. მზითები ითვალისწინებს ყველა საჭირო ნივთს ახალშექმნილი ოჯახისთვის, ესენია: ყავადანი, სარეცხის მანქანა, მაცივარი, ტელევიზორი და ავეჯი. მათ შორისაა უმთავრესი საპატარძლოს საწოლის თეთრეული (Nivîn) (საბანი, ლეიბი, ბალიშები). პატარძალს, გარდა საქორწინო კაბისა, ასევე უძღვნიან წითელ (იეზიდიზმის სიმბოლო) აბრეშუმის ნაჭერს ე.წ. „ხელს“ (Xel), თითქმის ისეთსავეს როგორიც „შარა ნიშანია” (Şarê nîşan). „ხელი“ უნდა იყოს ორი ცალი, ერთი მოაქვთ სასიძოს ნათესავებს, მეორე კი საპატერძლოს ოჯახშია. ქორწილის დროს ამ ორ შალს ერთმანეთს გადაბმულს, პატარძალს თავზე ახვევენ, რასაც ქორწილის დასრულებამდე ატარებს. ამჟამად ეს ადათ-წესი აღარ იხმარება.

სადღასასწაულო სუფრიდან პატარძლის წაყვანამდე, აუცილებლად მისი ძმა მას ძელზე სამჯერ შემოახვევს ბაფთას: პირველი გულისხმობს კეთილდღეობის ჩასახვავს, მეორე სიკეთის დანერგვას, მესამე კი კეთილ საქმეს. ამას გარდა სასიძო ვალდებულია გამოისყიდოს ე.წ. „ბალგიე ბუკე“ (Belgiyê), ანუ სარძლოს ბალიში სარძლოს ნათესავებისაგან და მხოლოდ ამ წესის შესრულების შემდეგ სასიძოს უფლება ეძლევა წაიყვნოს უკვე პატარძალი სახლიდან. ვაჭრობა შეიძლება გაგრძელდეს დიდხანს, ეს დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ შეაფასებენ საპატარძლოს ბალიშს მისი ნათესავები. გამოისყიდვის შემდეგ, სიძეს სამჯერ ნელა ჩაარტყავენ თავში ბალიშს და სიტყვებით: შეაბერდით ერთ ბალიშზეო.

მეფე-პატარძალს დაფის (Def-ორმხრივი დოლი) და ზურნის (Zurna) მუსიკის თანხლებით მიაცილებენ სიძის სახლში. ახალდაქორწინებულებს ეგებებათ დედამთილი ტკბილეულით სავსე ლანგრით ხელში და თავზე აყრის მეფე-პატარძალს. ამის მერე სასიძო უნდა ავიდეს აივანზე (სახლის მეორე სართული ან ვერანდა) და იქიდან ესროლოს პატარძალს თავში ვაშლი. შემდეგ ორივეს თავზე არხევენ „ბედნიერების ხეს“ (Dara Miraza), რომელიც მორთულია ხილით, კანფეტებით, ფულით. ხე უნდა მორთონ ახალგაზრდა გოგონებმა და ვაჟებმა, ძირითადად დაუოჯახებლებმა. ეკრძალებათ ხის მორთვა და მიახლოებაც კი ქვრივებს და განქორწინებულებს (ქალებს, თუ მამაკაცებს).

იეზიდთა ქორწილი სომხეთში, ალხაგაზრდებს ხელებში „ბედის ხე“ და „ბედის ბალიში“ უჭირავთ.

გზად, მეფე-პატარძალს მცირე ხნით მხარზე ულაგებენ ლავაშს, რომელიც ოჯახში კეთილდღეობას და მშვიდობიანობას ნიშნავს. ვაჟის სახლის ზღურბლზე გადაბიჯებისას მეფე-პატარძალმა ერთდროულად უნდა გატეხონ წინასწარ გამზადებული თეფში. ამბობენ, თუ თეფში პირველად სასიძომ გატეხა, მაშინ პირველი ბავშვი მამრობითი სქესის ეყოლებათ, ხოლო თუ პატარძალმა, მაშინ - მდედრობითი სქესის[19]. წესის მიხედვით სტუმრები ვერ მიუსხდებიან საქორწილო მაგიდას მანამ, სანამ არ მოვლენ მშობლები და სტუმრები პატარძლის მხრიდან. საპატარძლოს მშობლების მოსაწვევად, როგორც წესი აგზავნიან ვაჟის ნათესავს. სტუმრების მოსვლის შემდეგ ყველას მუსიკის თანხლებით იპატიჟებენ სახლში. სუფრაზე, ქალები ცალკე სხდებიან, მამაკაცები ცალკე. ქეიფი იწყება თამადის დანიშვნით, რომელიც ვალდებულია თვალყური ადევნოს ქორწილის მსვლელობას.

ქორწილის დროს მიმდინარეობს ე.წ. „ხნის დარიგება“ (Xina-Zerbil). ხნას მოაქვს ბედნიერება და ახალდაქორწინებულ ახალგაზრდებსაც ბედნიერებას მოუტანს. ეს ადათ-წესი ძალიან ძველია და დაფიქსირებულია არა მხოლოდ იეზიდებთან, არამედ ბევრ ირანული წარმოშობის ხალხშიც (სპარსელები, ტაჯიკები, ქურთები, ოსები, ასურელები). ხნას სასიძოს სახლში დაატარებენ თეფშით, რომელიც მოთავსებულია ლანგარზე, ძველი ადათ-წესის თანახმად ამ ლანგარს დაატარებს ვაჟის ნათესავი, უფრო ხშირად კი სიძის და. მსგავსად „დარა მრაზას“ შესრულების დროს, ქვრივებს კატეგორიულად ეკრძალებათ მონაწილეობა ამ ადათის შესრულებაში. როდესაც ხნით სავსე თეფშიან ლანგარს მიართმევენ სტუმარს, მან თეფში უნდა ჩაყოს ნეკის თითი და ამასთან ერთად ლანგარზე უნდა დადოს გარკვეული რაოდენობა თანხისა. ეს იმ გოგონასთვისაა განწესებული, ვინც ხნას დაატარებს. ქორწილობის დროს სრულდება ყველაზე სერიოზული ადათ-წესი: დაგვირგვინება-კურთხევა - „მერ ბერინი“ (ქრისტიანობაში ჯვრისწერა). იგი, ტრადიციის თანახმად, უნდა შეასრულოს შეიხმა შეიხესენის საგვარეულოდან. ეს ადათ-წესი, შეიძლება შესრულდეს ქორწინებიდან ერთი ან რამდენიმე წლის შემდეგაც. „მერ ბერინ”-ის შესრულებამდე, სრულდება „ნინიკი“ – იგი შეუძლია შეასრულოს სამღვდლეობის ყველა წარმომადგენელმა.

ქორწილის შემდეგ რძალს ელოდება ე.წ. „ბუკტი“ (Bûkti), რომელიც გულისხმობს რომ რძალს არა აქვს უფლება ელაპარაკოს მამამთილს და ხანდაზმულ ხალხს, განსაკუთრებით მამაკაცებს. არა აქვს უფლება, აგრეთვე მათი თანდასწრებით მიიღოს საკვები. „ბუკტი“ უპირველეს ყოვლისა არის ქცევის მანერა, რომელიც მიუთითებს თავდაბლობაზე და გამოხატავს გარშემომყოფთა მიმართ პატივისცემას. გარკვეული დროის განმავლობაში რძალი მოიპოვებს უფლებას ელაპარაკოს თავის მამამთილს. ამ შემთხვევაში მამამთილი რძალს რაიმე სახის საჩუქარს უძღვნის და სთხოვოს დალაპარაკებას, რძალი ვალდებულია მიიღოს საჩუქარი და სიტყვიერი მადლობაც გადაუხადოს.

ფოტოგალერეა

სქოლიო

  1. 1.0 1.1 1.2 Allison, Christine. (2004-02-20)Yazidis i: General. Encyclopædia Iranica. ციტატა: „There are probably some 200,000-300,000 Yazidis worldwide.“ წაკითხვის თარიღი: August 20, 2010.
  2. 2.0 2.1 Yezidi. Adherents.com. წაკითხვის თარიღი: 2008-03-31. Cites estimates between 100,000 and 700,000.
  3. Deadly Iraq sect attacks kill 200“, BBC News, 2007-08-15. წაკითხვის თარიღი: 2008-03-31. 
  4. [www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf Iraq Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation By Christian Peacemaker Teams in Iraq (25 September 2005)]
  5. [Idan Barir: www.dayan.org/The%20Yezidis%20of%20Iraq.pdf The Yezidis of Iraq: an Endangered Minority] Citation: The number of Yezidis residing in Iraqi Kurdistan is estimated at 300,000 residents
  6. 6.0 6.1 Megalommatis, Muhammad Shamsaddin. “Dispersion of the Yazidi Nation in Syria, Turkey, Armenia, Georgia and Europe: Call for UN Action“, February 28, 2010. წაკითხვის თარიღი: August 20, 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან December 16, 2012-ში. 
  7. თარგი:CIA World Factbook link 1.3% of 2,971,650 (July 2007 est.) = 38631.45.
  8. 2002 Russian census
  9. საქართველოს მუდმივი მოსახლეობა ცალკეული ეროვნებების მიხედვით
  10. Commins, David Dean (2004). Historical Dictionary of Syria. Scarecrow Press, გვ. 282. ISBN 0810849348. წაკითხვის თარიღი: August 20, 2010. 
  11. შამსი არაბულად მზეს ნიშნავს (شمس)
  12. რუსეთი 2002 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის შედეგები. ტომი 4. — ნაციონალური შემადგენლობა და ენების ფლობა, მოქალაქეობა. ცხრილი «Национальный состав населения» (მოსახლეონის ნაციონალური შემადგენლობა) (სრული ტექსტი: ბრაუზერში (გამოიყენეთ IE), Excel-ში).
  13. იეზიდები სხვა ერებთან ერთად აბასთუმნის რაიონში ცხოვრობდნენ თურქი მესხები
  14. საქართველოს მოსახლეობის რელიგიური ნიშნით აღწერის მონაცემები (2002) მეთოდურ-ინსტრუქციულ წერილში - „ბიბლიოთეკა და რელიგიური განათლება“, ქავთარაძე, ნ. www.nplg.gov.ge. dlibrary/collect. (ინტერნეტი) 2006 წლის. (ციტირებულია: 2009 წლის 4 თებერვალს.) http://www.nplg.gov.ge/dlibrary/collect/0001/000120/religiuri%20ganatleba2.pdf.
  15. ოთხშაბათი იეზიდთა წმინდა ქალწულის, ქალებისა და ბავშვების მფარველის, ხათუნა ფარხას დღეა.
  16. საქართველოში ანალოგიურ თავსაბურავს ჩიხტი-კოპი ჰქვია
  17. იეზიდი ქალები თავზე მარტო თეთრ ფერს იფარავენ. დანარჩენი ფერი აკრძალულია რელიგიით. იეზიდი ქალი აუცილებლად უნდა დაიაფაროს შავი ფერი გლოვის დროს
  18. საქართველოში, განსაკუთრებით მთაში იგივე წაწლობა;
  19. ამ შემთხვევასთან დაკავშირებით იმასაც ამბობენ, რომ თუ პატარძლისა და სასიძოს მიერ ზღურბლზე გატეხილი თეფშის ნატეხს გაუთხოვარი ქალი ან დაუქორწინებელი ვაჟი ღამით ძილის წინ ბალიშის ქვეშ დაიდებენ, სიზმრად ნახავდნენ თავის მომავალ საქმროს ან საცოლეს, თუ ამ წელიწადში უწერიათ გათხოვება ან დაქორწინება.

რესურსები ინტერნეტში

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

ლიტერატურა

  • ქსე. ტომი 5. სტ. იეზიდები, გვ. 80 - თბილისი, 1980 წ.
  • დიმა ფირბარი. «На пути к истине Езидизм» - თბილისი, 2004 წ. (რუსული)
  • ქერიმ ამოევი. «Курдский вопрос в международных договорах» - თბილისი, 2007 წ. (რუსული)
  • ქარამე ანყოსი. «Din Bawariya Ezditi» - თბილისი, 2007 წ. (რუსული)