ზაქათალის ოლქი

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება

ზაქათალის ოლქი (რუს. Закатальский округ) — განსაკუთრებული ადმინისტრაციული ერთეული რუსეთის იმპერიაში. ექვემდებარებოდა სამხედრო ადმინისტრაციას და იყოფოდა 4 ნაწილად: ალიაბადის, ზაქათალის, ბელექნის, და ჯორამუხის მონაკვეთებად.

ისტორია[რედაქტირება]

ქართული ისტორიული ქრონიკები ამ ტერიტორიას აღწერენ, როგორც ქართველებით დასახლებულ ჰერეთის სამეფოს. X საუკუნეში კახეთის დედოფადმა დონარმა ადგილობრივი მოსახლეობა მართმადიდებლურ (ბერძნულ–ქართულ) ქრისტიანობაზე მოაქცია. XI საუკუნის დასაწყისში მეფე კვირიკემ ჰერეთი კახეთს შემოუერთა. XV საუკუნეში საქართველოს მეფე ალექსანდრე I დიდმა კახეთი თავის უმცროს ვაჟს დავითს გადასცა, ამავე ჰერიოდში ჩამოყალიბდა ზაქათალის მხარე საიდანაც ქართველი მეფეები ჩრდილოეთკავკასიელების გადმოსვლისა და თარეშის შეზღუდვას ცდილობდნენ. მდგომარეობა კარდინალურად შეიცვალა XVII ს–ის დასაწყისში როცა სპარსეთის შაჰმა აბას I–მა კახეთი ფაქტობრივად უკაცრიელი გახადა. ამ პერიოდში მისივე ხელშეწყობით ეს ტერიტორია თათრულმა ტომებმა და დაღესტნელმა ლეკებმა დაიკავეს, დარჩენილი ქართული მოსახლეობა კი გამუსლიმანდა (ინგილოები).

რუსეთის შემადგენლობაში[რედაქტირება]

XVII საუკუნის შემდეგ ისტორიულ ჰერეთს ჭარ-ბელექანი ეწოდებოდა და ის ქართლ–კახეთის სამეფოში არ შედიოდა. რუსეთმა იგი 1830 წელს დაიპყრო და მას ჭარ–ბელექანის მხარე (რუს. Джаро-Белоканская область) ეწოდა. 1844 წელს მას შემოუერთეს ელისუს სასულთნო, 1859 წელს დაერქვა ზაქათალის ოლქი (რუს. Закатальский округ) და შემოვიდა თბილისის გუბერნიაში როგორც სამხედრო ოლქი. მანამდე ელისაბედოპოლის გუბერნიაში შედიოდა. მოსახლეობა 1886 წლის აღწერით 74 449 კაცს შეადგენდა.

სადაო ტერიტორია საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის[რედაქტირება]

1918 წლის 26 მაისიდან 1920 წლის 29 აპრილამდე ზაქათალის ოლქი საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და აზერბაიჯანის დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის სადაო ტერიტორიას წარმოადგენდა. მართალია, საქმე სამხედრო დაპირისპირებამდე არ მისულა, მაგრამ საკითხი ვერც დიპლომატიური მოლაპარაკებით ვერ გადაწყდა. 1920 წლის 7 მაისს მოსკოვში საქართველო-რსფსრ შორის დადებული ხელშეკრულების თანახმად, რუსეთმა ზაქათალის ოლქი საქართველოს შემადგენლობაში აღიარა, თუმცა ცოტა მოგვიანებით, წითელი არმიის მიერ აზერბაიჯანის ოკუპაციისა და სოვეტიზაციის შემდეგ, ბაქოელმა ბოლშევიკებმა მოსკოვში პროტესტი გაგზავნეს და ზაქათალის ოლქის აზერბაიჯანის შემადგენლობაში დაბრუნება მოითხოვეს. საქართველოს დელეგაცია იძულებული გახდა, რომ ძირითადი ხელშეკრულების გარდა,12 მაისს ხელი მოეწერა დამატებით შეთანხმებაზე, რომლის თანახმად, ზაქათალის ოლქის კუთვნილების ბედი შერეულ კომისიას უნდა გადაეწყვიტა. სამწუხაროდ, ბოლშევიკთა ანტიქართული პოზიციის გამო მოლაპარაკება გაიყინა და პრობლემის გადაწყვეტა ვერ მოხერხდა. საქართველოს ოკუპირებისა სოვეტიზაციის შემდეგ კი, რუსეთის კომპარტიის კავბიუროს ზეწოლის შედეგად, საქართველოს რევკომი დათანხმდა ზაქათალის ოლქის აზერბაიჯანის სსრ-სადმი გადაცემას. ეს ფაქტი დაფიქსირდა 1921 წლის 5 ივლისის საქართველო-აზერბაიჯანის დელეგაციათა კონფერენციაზე (დადგენილების მე-4 პარაგრაფი), შემდეგ იურიდიულად გაფორმდა საქართველოსა და აზერბაიჯანის სსრ-ებს შორის 1921 წლის 15 ნოემბერს ხელმოწერილ სასაზღვრო შეთანხმებით (მე-3 მუხლი). თუმცა აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ ზაქათალის ოლქი იურიდიულად საბჭოთა საქართველოს შემადგენლობაში 6 თვის განმავლობაში შედიოდა.