აზერბაიჯანული ენა

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
აზერბაიჯანული ენა
Azərbaycan dili, آذربايجان ديلی
Azərbaycan-türkcəsi, Azəri dili, Türki, Türki azəri (ირანში), Азәрбајҹан дили
გავრცელებულია აზერბაიჯანის დროშა აზერბაიჯანი
ირანის დროშა ირანი
საქართველოს დროშა საქართველო
რუსეთის დროშა რუსეთი
უკრაინის დროშა უკრაინა
გერმანიის დროშა გერმანია
აშშ-ის დროშა აშშ
ერაყის დროშა ერაყი
თურქეთის დროშა თურქეთი
სირიის დროშა სირია
ყაზახეთის დროშა ყაზახეთი
გაერთიანებული სამეფოს დროშა გაერთიანებული სამეფო
სომხეთის დროშა სომხეთი (1988 წლამდე)
მოლაპარაკეთა რაოდენობა 30 მლნ.
ოფიციალური სტატუსი აზერბაიჯანის დროშა აზერბაიჯანი, რუსეთის დროშა რუსეთი, დაღესტნის დროშა დაღესტანი
ლინგვისტური კლასიფიკაცია ევრაზიის ენები
ალთაური ოჯახი
თურქული შტო
ოგუზური ჯგუფი
დამწერლობის სისტემა ლათინური, კირილიცა
(აზერბაიჯანში)
არაბული,
(ირანში)
ენის კოდები ISO 639-1: az
ISO 639-2: aze
ISO 639-3: aze, azj, azb, qxq, slq
არაბული ანბანით შესრულებული ერთ-ერთი წიგნის ნიმუში (ჩრდილოეთი ირანი, იგივე სამხრეთი აზერბაიჯანი)

აზერბაიჯანული ენა (თვითსახელრქმევა ლათინური ანბანით Azərbaycan dili, კირილური ანბანით Азәрбајҹан дили) თურქულ ენათა სამხრეთდასავლურ ჯგუფს მიეკუთვნება და წარმოადგენს ოფიციალურ ენას აზერბაიჯანის სახელმწიფოში. გარდა ამისა, აზერბაიჯანული ენა არის ყველაზე მნიშვნელოვანი თურქული ენა ირანის ისლამური რესპუბლიკაში.

სახელწოდების პრობლემა[რედაქტირება]

თურქული ანბანის ვარიანტები

დღესდღეობით აზერბაიჯანულად წოდებულ ენას წარსულში სხვადასხვა სახელით იცნობდნენ. თუმცა ეს პრობლემა არც დღესაა საბოლოოდ გადაჭრილი. 1936 წლამდე მას ბევრი უმართებულოდ „თათრულ ენას“ უწოდებდა (იხ. თათრული ენა). 1989 წლიდან ამ ენას მონაცვლეობით ხან „აზერბაიჯანულ-თურქულს“ (Azərbaycan Türkcəsi), ხან „აზერბაიჯანის თურქულ ენას“ (Azərbaycan Türk dili), ხანაც თურქულს (Türkcə, Türki) უწოდებდნენ.

1990 წლიდან მოყოლებული სახელწოდება „აზერბაიჯანული“ (Azərbaycanca), „თურქული ენა“ (Türk dili), „აზერული“ (Azərice), ან უბრალოდ „აზერი“ თანაარსებობენ. ირანში ამ ენას შემდეგნაირად მოიხსენიებენ და წერენ; آذربایجان دیلی‎ Azərbaycan dili და آذربایجانجا‎ Azərbaycanca. სახელწოდებას „აზერი თურქული“ (Azəri Türkcəsi) გამოიყენებენ თურქეთელი თურქოლოგები. თავად აზერბაიჯანელები თავის მშობლიურ ენას თურქულს, აზერის, ან აზერბაიჯანულ-თურქულს უწოდებს.

შესადარებლად შეგიძლიათ იხილოთ სტატიები თურქული ენა და თურქული ენები.

ზოგადი ცნობები[რედაქტირება]

დამწერლობა ირანის აზერბაიჯანში - არაბულ გრაფიკაზე, აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში - ჯერ არაბული, 1929-39 წლებში - ლათინური, 1939-91 - სლავურიროვაბადი, აჲრჲუმიკირილური, ამჟამად კვლავ ლათინური.

  • მოლაპარაკეთა რაოდენობა: 16 მლნ.
  • ენის კოდი: az
  • სახელწოდება: az - Azərbaycanca; en - Azeri; eo - Azerbajghana
  • დამწერლობა: ლათინური, სლავური

აზერბაიჯანული ენის დიალექტთა ჯგუფებია: აღმოსავლური (ყუბა, ბაქო, შემახა, მუღანი, ლენქორანი), დასავლური , ჩრდილოური (ნუხა, ზაქათალა, კახი)(ყაზახი, ყარაბაღი, კო), სამხრეთული (ნახიჩევანი, ორდუბადი, თავრიზი; აქვე შედის ერევნის კილოკავი). განსაკუთრებულ ჯგუფს შეადგენს კაშკაელთა, ავშართა (ირანი და ავღანეთი) და თარაქამათა (სომხეთი) დიალექტები. სალიტერატურო ენის საფუძვლად მიიჩნევენ შემახა-ბაქოს დიალექტს.

დიალექტებს შორის განსხვავები ძირითადად ფონეტიკას და ლექსიკას შეეხება. აზერბაიჯანულ ენაზე ლიტერატურა XIII ს-დან ვითარდება, მას საფუძვლად უდევს ბაქოს და შემახის დიალექტები.

სტატუსი[რედაქტირება]

ოფიციალური ენა:

გავრცელების არეალი:

გავრცელებულია აგრეთვე ირანის დასავლეთ აზერბაიჯანის და ჩრდილოეთ აზერბაიჯანის ოსთანებში, საქართველოში, რუსეთში.

აზერბაიჯანული დამწერლობის ნიმუშები[რედაქტირება]

ნიმუშად გამოყენებულია ადამიანის უფლებათა დეკლარაციის პირველი მუხლი.

თურქული ანბანი (1929-39) Butun insanlar ləƶaqət və huqyqlarƅna gɵrə azad vǝ bǝrabǝr doƣylyrlar. Onarƅn şuurlarƅ vǝ vicdanlarƅ var vǝ bir-birlǝrinǝ munasibǝtdǝ qardaålƅq rynhynda davranmalƅdƅrlar.
კირილური ანბანის პირველი ვარიანტი (1939-57) Бүтүн йнсанлар ләяагәт вә һүгуларьна ҝөрә азад вә бәрабәр доғулурлар. Онлрьн шүурлaрь вә виҹданларь вар вә бир-бирләринә мүнасибәтдә гардашльг рунһунда давранмальдьрлар.
კირილური ანბანის საბოლოო ვარიანტი (1957-91) Бүтүн йнсанлар ләјагәт вә һүгуларына ҝөрә азад вә бәрабәр доғулурлар. Онлрын шүурлары вә виҹданлары вар вә бир-бирләринә мүнасибәтдә гардашлыг рунһунда давранмалыдырлар.
თურქული ანბანის ახალი ვარიანტი (1991-92 წლებიდან მოყოლებული) Bütün insanlar ləyaqət və hüquqlarına göre azad və bərabər doğulurlar. Onarın şüurları və vicdanları var və bir-birlərinə münasibətdə qardaşlıq runhunda davranmalıdırlar.
ტრანსლიტერაცია აზერბაიჯანული ენის ლათინურ ანბანზე Bütün insanlar heysiyyət və haqlar baxımından dənk (bərabər) və ərkin (azad) doğularlar. Us (əql) və uyat (vicdan) yiyəsidirlər və bir birlərinə qarşı qardaşlıq ruhu ilə davranmalıdırlar.
სამხრეთაზერბაიჯანში არაბულ დამწერლობას გამოიყენებენ
بوتون اينسانلار حيثييت و حاقلار باخيميندان دنك (برابر) و اركين (آزاد) دوغولارلار. اوس (عقل) و اويات (ويجدان)*ييهﺳﻴﺪيرلر و بير بيرلرينه قارشى قارداشليق روحو ايله داوراماليدرلار

გრამატიკა[რედაქტირება]

ლექსიკა[რედაქტირება]

ფრაზები და სიტყვები

  • გამარჯობა - Salam; Salam əleyküm - სალამ; სალამ ალეიკუმ
  • კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება - Xoş gəlmişsən - ხოშ გელმიშსენ
  • გმადლობთ - Sağ ol; Çox sağ olun - საღ ოლ; ჩოხ საღ ოლუნ
  • კი / არა - Bəli / Yox - ბელი / იოხ
  • გეთაყვა - Xahiş edirəm; Zəhmət olmasa - ხაჰიშ ედირემ; ზეჰმეტ ოლმასა
  • ნახვამდის - Xudahafiz; Sağ olun - ხუდაჰაფიზ; საღ ოლუნ

რიცხვები

1 bir ბირ
2 iki იკი
3 üç იუჩ
4 dörd დიორდ
5 beş ბეშ
6 altı ალტი
7 yeddi იედი
8 səkkiz სეკიზ
9 doqquz დოგუზ
10 on ონ

ლექსიკონები[რედაქტირება]

  • ჰაჯიევი ვ.ა., ალიევა გ.ა.: აზერბაიჯანულ-ქართული სასკოლო ლექსიკონი / საქართველოს სსრ იაკობ გოგებაშვილის სახელობის პედაგოგიური საზოგადოება - თბილისი, 1989.
  • მამედლი იმირ, ჰაჯიევი ვალეჰ: ქართულ-აზერბაიჯანული სასაუბრო - რუსთავი, 1997
  • მოკლე აზერბაიჯანულ-ქართული ლექსიკონი: საშუალო სკოლებისათვის / [შემდგენლები: ა. მუსაევი, გ. თუშმალიშვილი ; რედ.: ნ. ჯანაშია] - თბ. : განათლება, 1987.
  • ჰაჯიევი ვალეჰ, ნასიბოვი ნასიბ: აზერბაიჯანულ-ქართული და ქართულ-აზერბაიჯანული ლექსიკონი / [რედ. იმერ მამედლი ; წინასიტყვაობა ავტ. ჰიდაი ეთორუჯოვი] - ბაქო-თბილისი, 1997.
  • მუსაევი ალი, ბაირამოვი ნოვრუზ: ქართულ-აზერბაიჯანული სასაუბრო ლექსიკონი / ალი მუსაევი, ნოვრუზ ბაირამოვი ; [რედ.: რუსუდან ბრეგვაძე, ელნურ ალიევი] - თბილისი, 2008 : შპს "თბილისის სტამბა".
  • ქართულ-აზერბაიჯანულ-სომხურ-რუსული სიხშირული ლექსიკონი თბილისი: უმცირესობათა საკითხების ევრ. ცენტრი: საქ. ჩეხთა სათვისტომო "ზლატა პრაღა",2006.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]


ვიკიპედია

ვიკიპედია შეიცავს განყოფილებას
აზერბაიჯანულ ენაზე